گره قالی

گره قالی چیست؟ این شاید یکی از ابتدایی ترین سوالاتی باشد که به ذهن علاقه مندان به قالیبافی و فرش دستباف ایرانی خطور میکند.

گره قالی در لغت به معنای بهم پیچیدگی نخ و ریسمان، عقده یا بند و بستن است و یا اگر در ریسمان یا درخت از جایی بر آمده باشد؛ و در فارسی باستان به صورت گرثه، در سانسکریت گرث و به معنی بستن آمده است.

گردش یا چرخش خامه به دور تار (چله) با ترتیب خاص را  گره قالیبافی گویند؛ در حقیقت این نخ پرز یا خامه است که به طور خاصی بدور تار یا چله پیچیده می‌شود و این عمل اساس کار قالی بافی است.

به طور کلی ساختار قالی از تار و پود و به ویژه گره تشکیل شده است. شیوه‌ی بافت هر قالی به لحاظ محل بافت و سنت‌ها و رسوم رایج در آن محل یا منطقه متفاوت می‌نماید. در هر ناحیه ایل و روستا و شهر نوعی از گره رایج است که با ملاحظه‌ی نوع آن می‌توان به محل بافت فرش پی‌برد.

تارها یا همان چله رشته‌هایی است که در سرتاسر قالی به صورت طولی کشیده و تا ریشه‌ها ادامه دارد یا می‌انجامد … پودها به صورت افقی در پهنای قالی و از بالا و پایین تارها و گره های همجوار می‌گذرند و آن‌ها را به هم متصل می‌کند.

تعداد پودها بین گره ها و ضخامت آن‌ها، قطر و رنگ آن‌ها ویژگی‌هایی است که ضخامت و استحکام و مقاومت و وزن قالی را تعیین می‌کنند و در تعیین خاستگاه دقیق قالی نقش دارند به ویژه زمانی که صحبت از آداب و رسوم محلی باشد.

تعداد زیادی از پودها در هر رج گره یک نوار ظریف از بافت تخت ایجاد می‌کنند که موجب می‌شود تا قالی نرم تر و انعطاف پذیرتر شود.

به هنگام بافتن یک گره، یک تار از چله ی پشت و یک تار از چله ی رو باید حدود سه سانت به طرف بافنده ی قالی جلو آورده شوند تا امکان رد کردن خامه و بستن گره فراهم شود. گره ها سبب ایجاد پرز در قالی می‌باشد؛ بدون گره ما تخت بافت‌هایی چون گلیم و زیلو و غیره خواهیم داشت.

پوپ مینویسد هیچ کار هنری را نمی‌توان به طور کامل درک و ارزیابی کرد مگر آنکه فرآیندهای فنی ساخت آن‌را درک کرده باشیم ،چون که کیفیت زیباشناختی آن‌ها همواره تا حدی بدین فرآیندها وابسته است.

الیافی که برای تارها به کار میرود باید محکم و مقاوم باشد تا تحمل بار و کشش را داشته باشد؛ کاربرد الیاف مختلف در شهرها و روستاها و در میان قبایل مختلف عشایری و ایلاتی مبین چگونگی جنس قالی است؛ مثلاً در شهرها معمولاً از نخ پنبه، در روستاها و قبایل عشایری به دلیل محیط زیست آنها از نخ پشمی خامه ای که از پشم گوسفند بز یا میش به دست می‌آورند و یا برای قالی های بسیار ظریف از نخ ابریشم استفاده می‌کنند.

به طور کلی قالی از هزاران گره بافته میشود؛ گوشت یا قسمت اصلی فرش که با گره های زده شده بر روی تارهای قالی ایجاد می‌شود مجموعه ی گره های یک قالی در رج های موازی بر تارها دوتار یا چله بسته می‌شود که بر دو نوع است؛ گره فارسی باف و ترکی باف که ما تفاوت گره ترکی با گره فارسی را در یک ویدئو کوتاه خدمتتان ارائه داده ایم.

 باید دانست که تکنیک‌های بافت در پیش از اسلام تا سده های چهارم و پنجم و همچنین پس از اسلام بسیار متفاوت بوده است.

گره فارسی باف یاسنه

گره فارسی باف که آن‌را نامتقارن نیز گویند و به فرهنگ ایرانی مرتبط است و به تعبیر آقای غلامعلی ملول از دو نیم گره یکی بسته و یکی باز تشکیل می‌شود، بیشتر در تهران، مشهد، قم، اراک و اصفهان رایج است.

به عبارتی یک رشته پشم یا ابریشم دو تار چله را در بر می گیرد به این صورت که این رشته پشم یا ابریشم یک چرخ کامل به دور یک تار و یک نیم چرخ به دور تار دیگر می‌زند.

گره ترکی باف یا گوردوس

گره ترکی که آن را متقارن نیز گویند و به فرهنگ ترکی وابسته است از دونیم گره ی مشابه تشکیل شده است و در بیشتر مناطق با قلاب میبافند؛ این نوع گره در آذربایجان، همدان و ترکمن صحرا و حتی کردستان رواج دارد.

و به کلامی دیگر تکه ی کوتاهی از یک رشته ابریشم یا پشم که به دور یک جفت تار می پیچد و از بین آن‌ها بیرون کشیده می‌شود.

و البته گره انواع دیگری هم دارد که ما در اینجا به دو سه نوع آن اشاره میکنیم.

گره ایلاتی:

گره ایلاتی نوعی گره ی فارسی باف است با این تفاوت که یک طرف پرز دو دور روی نخ تار میپیچد و برای آنکه پود فرش از پشت آن دیده نشود با دفتینه‌ای سنگین کوبیده می شود.

گرهی کمکی:

گره کمکی که در میان بافت برای کمک به گره ی اصلی زده می‌شود و گره ی مضاعف نوعی از آن است.

گره زینتی :

گره زینتی که در پایین و بالای قالی و بر روی گلیم بافته می‌شود و دنباله دار است. ولی تا ارتفاع چند سانتی متر در بالا و پایین قالی گلیم بافی می‌شود تا از لق شدن و از هم پاشیدن گره ی قالی جلوگیری کند.

1000 سال تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی – مهرآسا غیبی