در این مقاله سعی در بررسی مشکلات و آسیب های قالی بیدگنه و طرح و نقش هایی که رو به فراموشی سپرده میشوند داریم.
در مقاله گذشته از زیبایی ها و ویژگی های فرش بیدگنه سخن گفتیم و در این مطلب آسیبها و راهحل هایی جلوگیری از نابودی این قالی اصیل و زیبای ایرانی را با هم بررسی میکنیم.
آنچه که آسیب شناسی را در مقوله فرش بیدگنه تبدیل به امری ضروری و اجتناب ناپذیر نموده، ارتباط تنگاتنگ آن با رشد و پیشرفت و یا رکود و عقب ماندگی این هنر است و بدیهی است یافتن شناختی صحیح و اصولی از آسیبهای به وجود آمده و آسیبهایی که هنوز خود را نشان نداده ولی در آینده ای نه چندان دور شاهد آنها خواهیم بود باعث میشود که با دیدی واقعی و اندیشه ای مؤثر در رفع معضلات موجود کوشیده و همچنین آگاهانه و روشن بینانه مانع شکل گیری مشکلات بعدی باشیم.
ناگفته پیداست که این مشکلات تأثیرات منفی خود را بر روند تولید و فروش فرش بیدگنه گذاشته و در آینده نیز خواهد گذاشت، ولی آنچه مهم است پیدا کردن ریشه های پنهان آنهاست تا با بررسی عوامل آسیب رسان بتوان در جهت ارتقای کمی و کیفی فرش بیدگنه گام مؤثری برداشت.
در این میان باید به ترویج و حفظ نشدن نقشهای اصیل و قدیمی منطقه – که به دست فراموشی سپرده شده – اشاره نمود.
طرح های فرش بیدگنه در طول سالیان متمادی متأثر از ذوق و سلیقه ساکنان این منطقه شکل گرفته و مفاهیم فرهنگی و بومی در تکامل و تنوع آنها نقش اساسی داشته است.
مسلم است که این طرح ها شامل اصول و قواعد تجربه شده ای است که در روند تکاملی خود به پایداری و ثبات دست یافته اند و سهم عمده ای از هویت فرش این روستا مدیون همین اصول و قواعد سنتی و تناسبات بصری بوده است.
در حالی که امروزه منقرض شدن نقوش سنتی و اقدام نکردن طراحان و متولیان امر برای احیاء مجدد آنها موجب گردیده برخی افراد سودجو فرش های قدیمی و اصیل منطقه را جمع آوری و به خارج صادر نمایند.
در نتیجه نقوش اصیل قدیمی این منطقه که دو طرح حاج اورنگی و چهار گات بودند به مرور زمان به دست فراموشی سپرده شدند؛ به همین خاطر در حال حاضر تمامی فرش های این روستا با نقشه های یکنواخت ماهی در هم لچک ترنجی بافته میشوند و همان طور که ذکر گردید گاهی اوقات آنها را تحت نام فرش بیجار که معروفیت بیشتری دارد به فروش میرسانند
از دلایل این تغییر طرح می توان به مهارت بافندگان این ناحیه در ریزه بافی، سهولت به کارگیری در خواندن نقشه فرش و صرفه اقتصادی با توجه به نیازها و سلایق خریداران اشاره نمود.
از دیگر عوامل آسیب رسان به فرش بیدگنه مقوله رنگ و رنگرزی است که به طور خلاصه شامل موارد زیر است:
بی توجهی به کاربرد رنگ با در نظر گرفتن سلایق خریداران، استفاده ناصحیح از رنگهای شیمیایی در رنگرزی ها و کمبود کارگاه های رنگرزی به دلیل نداشتن سوددهی مناسب.
چنانکه علیرغم ضرورت وجود چنین کارگاه هایی طی بررسی های به عمل آمده در بازار زنجان حتی یک کارگاه نیز مشاهده نگردید.
لازم به ذکر است با توجه به اینکه بافت فرش در این روستا را عمدتاً زنان و در اوقات فراغت انجام می دهند و مردان صرفاً به دامپروری و کشاورزی اشتغال دارند صنعت فرش بافی در این منطقه یک صنعت جنبی محسوب می گردد.
در هر یک از خانه های روستایی بیدگنه حداقل یک یا دو دار قالی برپاست. زنان پس از اتمام بافت قالی چله کشی فرش دیگری را آغاز نموده در نتیجه این حرفه وابسته به فصل خاصی نیست و تا حدی تفننی به نظر میرسد.
همین امر موجب گردیده از سویی بافندگان فرش چندان در پی احیاء طرح های اصیل و قدیمی این منطقه نباشند و با در نظر گرفتن سلایق خریداران صرفاً به نقوش تکراری و تا حدی تقلیدی بسنده نمایند و از سوی دیگر هیچ فرد یا افرادی حاضر به سرمایه گذاری جهت راه اندازی کارگاه یا ساماندهی بافندگان نباشد زیرا مدت زمان خواب سرمایه برای فروش و برگشت هزینه های اولیه و جاری بیش از مدت زمان معمول به طول خواهد انجامید.
وجود تک بافانی که به صورت تفننی در این روستا به بافت قالی اشتغال دارند سبب پراکندگی مراکز تولید و فروش فرش گردیده است.
نبود یک سازمان منسجم و هماهنگ کننده سبب شده که صرف نظر از هدر رفتن نیروهای کارآمد در تولید محصولاتی با کیفیت مطلوب واسطه های بسیاری نیازهای اولیه بافندگان را تأمین کنند.
سایر مسایلی که از نبود یک واحد متولی ناشی میگردد عبارتند از:
- افزایش بی رویه قیمت مواد اولیه
- عدم حمایت از بافندگان از طریق یارانه ها
- و اعتبارات دولتی در تهیه مواد اولیه و پرداخت بازنشستگی و حق بیمه
- نبود سازمان و تشکیلات برای هدایت و ترویج بافت بهتر و برگزاری دوره های آموزشی
- فقدان مراکز اصلی خرید و فروش فرشهای دستباف تولیدی در قالب نمایشگاههای دائمی
- اعمال نشدن مدیریت صحیح در تولید فرش
- عدم تبلیغ از طریق رسانه ها مطبوعات و سازمان ایرانگردی و صنایع فرش استان و اداره میراث فرهنگی و صنایع دستی
برخورد با عوامل آسیب رسان فوق الذکر که عقب ماندگی و رکود فرش بیدگنه را در بازارهای داخلی و خارجی به همراه داشته است جز در سایه توجهی همه جانبه و علمی به جنبه های فرهنگی و هنری این صنعت میسر نیست.
یکی از عوامل مهم که تقاضا را برای فرش بیدگنه با نقشهای اصیل و قدیمی (حاج اورنگی و چهار گات) به شدت کاهش داده فقدان تحول و نوآوری است.
نوآوری کلمه ای است که امروزه در تمامی جنبه های هنری، صنعتی علوم پایه و حتی زندگی روزمره باب شده و بر زبانها جاری است.
آنچه در ابتدای امر توجه همگان را به خود جلب میکند آن است که باید با توجه به پایه و پیشینه و با اطلاعات اصولی دست به نوآوری زد.
قطعاً تکرار مکررات در امر هنر، کسالت آور است. جهت نوآوری و ارائه نقشهای جدید در فرش بیدگنه ضرورت دارد به نمادها و نشانه هایی که از گذشته بر پایه مفاهیم فرهنگی و بومی آنها باقی مانده، توجه شود.
در نتیجه این نقوش باید بدون تغییر اما در قالب و فرمی جدید مورد استفاده قرار گیرند و نادیده انگاشتن این مهم موجبات بی هویتی طرح ها را به دنبال خواهد داشت و سرنوشت نقوش بی ریشه جز فراموشی نخواهد بود.
همچنین شایسته است در روند احیای این نقوش، تحقیق و بررسی در سطوح دانشگاهی صورت گیرد تا به صورت آکادمیک و علمی به منشأ پیدایش این نمادها پی برده بتوانیم نمادی بر اساس سنت قدیمی پایه ریزی کرده که در عین حال امروزی و برای نسل جدید نیز ملموس باشد.
نیروی ذهن و خلاقیت ساکنان قدیمی بیدگنه نمادهای بسیار زیبایی را ساخته اند که متأسفانه اقدامات لازم برای جستجوی مفاهیم این نمادها صورت نگرفته به طوری که اگر از بافندگان این منطقه پرسیده شود معنای نقوش در قالی چیست ؟ هیچ حرفی برای گفتن ندارند.
یکی دیگر از اقداماتی که باید در جهت بهبود بازار فرش روستای بیدگنه صورت گیرد، ایجاد کارگاههای رنگرزی در استان زنجان است. نبود این کارگاهها از سویی نداشتن حرفه اقتصادی در تهیه مواد اولیه را موجب گردیده و از سویی دیگر باعث محدودیت در تنوع رنگ الیاف با توجه به سلایق خریداران شده است.
همان طور که ذکر آن رفت جنبی بودن صنعت قالی بافی در روستای بیدگنه باعث عدم سرمایه گذاری در این حرفه گردیده است.
با ایجاد شرکتهای تعاونی در روستای بیدگنه نه تنها می توان نحوه تولیدات این منطقه را تحت نظارت و کنترل قرارداد بلکه با تهیه وسایل و مواد مورد نیاز قالی بافی نظیر خامه، رنگ و نقشه با قیمتی عادلانه و تحویل آن به روستاییان قالیباف میتوان موجبات افزایش کیفیت محصولات تولیدی و کاهش قیمت تمام شده را نیز فراهم آورد، دست واسطه های گوناگون را قطع کرد و فروش تولیدات بافندگان را تا بازار مصرف به عهده گرفت.
این تعاونیها (دولتی یا خصوصی) میتوانند به اهداف زیر جامه عمل بپوشانند:
- ساماندهی قالی بافان تک باف
- خرید و توزیع مواد و ابزار کار و وسایل تولیدی
- تبلیغ و بازاریابی
- افزایش توان سفارش پذیری، ارتقای کیفیت تولید
- قبول سپرده پرداخت مساعده اعطای وام و…
- بیمه تولیدکنندگان و تحت پوشش قراردادن آنها و عقد قراردادهای لازم با سازمان تأمین اجتماعی
- برگزاری دوره های آموزشی و آشنایی بافندگان جهت ارتقای کیفی فرش
تشویق بافندگانی که در حال حاضر در این صنعت فعالیت دارند در این شرکتها و سهیم کردن آنان در سود و منافع حاصله از فروش تولیدات موجب میشود تا بافندگان با میل و رغبت بیشتر به کار بپردازند.
نتیجه گیری
قالی بیدگنه همچون بسیاری از هنرهای فاخر این مرز و بوم به دست فراموشی سپرده شده است و از طرح نقوش نمادین آن جز یاد و خاطره چیزی برجای نمانده است.
در حال حاضر غفلت و بی توجهی به قالی های قدیمی این منطقه موجبات نابودی آن را فراهم و آسیبی جبران ناپذیر به پیکره این هنر وارد آورده است.
متأسفانه هنر چنین مناطقی به رغم ارزشهای فرهنگی و هنری کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. لذا به منظور احیای نقوش اصیل قالی بیدگنه و تأثیر عمیقی که می تواند بر اقتصاد ملی داشته باشد بر آن شدیم تا پژوهشی هر چند مختصر در این خصوص صورت دهیم.
در این مقاله پس از بررسی عوامل آسیب رسان به ارائه راهکارهایی جهت بهبود کمی و کیفی قالی بیدگنه پرداخته شد که عبارتند از:
- ایجاد تحول و نوآوری در طرح و نقشه این منطقه بر اساس اصالت های آن
- تحقیق و بررسی به صورت علمی و آکادمیک پیرامون نقوش قبلی قالی این منطقه
- ایجاد کارگاههای رنگرزی در استان زنجان
- تأسیس شرکتهای تعاونی جهت ساماندهی قالی بافان تک باف
- تبلیغ بازاریابی و معرفی قالی بیدگنه در بازارهای داخلی و خارجی و …..
در پایان ضروریست ذکر کنیم این مقاله حاصل زحمات و تحقیقات دو بانوی علاقه مند به عرصه صنعت فرش، یعنی فرزانه خمسه و مرجان صلواتی است.