فرش بیجار یکی از معروفترین فرش های دستباف کردستان است؛ شهرستان بیجار مرکز اداری و سیاسی منطقه گروس و دومین مرکز با اهمیت استان کردستان در تمامی زمینهها از جمله قالی بافی میباشد؛ در این شهر همواره فرش هایی با گره ترکی و با تراکم به نسبت قابل توجه بافته میشده است (از ۱۰۰۰ تا ۳۶۰۰ گره در دسی متر مربع).
سنگینی فرش های بیجار
بافندههای بیجار سخاوتمندانه نخهای پود را حتی تا پنج نخ از میان تارهای فرش میگذرانند، به همین دلیل و همچنین به لحاظ بلند بودن پرزها، فرشهای آنان سنگین بوده و به سهولت نمیتوان آنها را تا کرد و هنگام جابه جایی بهتر است که آنها را لوله کرد چه در غیر این صورت احتمال شکسته شدن و پاره شدن فرش وجود دارد.
در شهر بیجار و دهات مجاور آن بر روی حدود ۸۰۰۰ دار قالی نزدیک ۱۶۰۰۰ بافنده به کار بافت فرش های خوش رنگ و رو و بادوام و پرگوشت ولی با تأسف اغلب تا حدودی کج و کوله اشتغال دارند؛ عیبی که صرفاً با تعویض دارهای کهنه و قدیمی با دستگاههای جدید و فنی با سردارها و زیر دارهایی خدنگ و استوار به کلی در فرش بیجار مرتفع میشود.
شاید به جرأت بتوان گفت اگر این نقص کج و کولگی و همچنین اصراف در به کار بردن نخ های اضافه پود در فرشهای بیجار نبود، قالی و قالیچه های این ناحیه با طرحهای بسیار زیبا و رنگهای شاداب و باثبات و پشم های مرغوبشان مقام شایسته تری در مجموعه فرشهای ایران به خود اختصاص میدادند. (البته این مطلب در سالهای گذشته به نگارش درآمده و هنگامی که شما این مطلب را مطالعه میفرمایید، احتمالاً وضعیت تغییر یافته باشد)
فرشهای بیجار در اندازههایی متغیر از پشتی تا فرش های بزرگ ۱۵ متر مربعی بافته میشوند؛ بافت کناره در این شهر رواجی ندارد.
بافنده فرش بیجار برای پیگیری طرح و نقشه داشتن فرشی قرینه در کنار دار قالی را که به آن واگیره گفته میشود بر نقشه ها میلی متری و رایج ترجیح میدهد.
رنگهای مورد مصرف در قالی بیجار بیشتر در زمینههای قرمز، آبی روشن، صورتی، آبی، سرمه ای، بژ و نارنجی میباشد؛ در فرش بیجار مانند بافتههای برخی از مناطق غربی ایران گاهی کیفیت دو رنگی ناگهانی نیز دیده میشود.
شباهت فرش بیجار با بافتههای سایر مناطق
بهترین فرشهای بیجار را بافندههای ایل شاهسون از تیره امیر افشاری که در شمال بیجار و اطراف تکاب زندگی میکنند میبافند؛ بدین جهت گاهی قالی بیجار با بافتهای ایل افشار که در حوالی کرمان هستند مشابهت پیدا میکند.
طرح های فرش بیجار و روشهای بافت آن کم و بیش متمایز از فرشهای سنندج میباشد؛ فرشهای آنها اغلب در سبک گلدار و یا شاخه شکسته بافته میشوند؛ طرحهای مسلط در این شهر عبارتند از طرحهای ترنجدار که اغلب ترنج ها بزرگ بوده و در طرفین بالا و پائین آن دو سر ترنج دیده میشود، گاهی اوقات این سر ترنجها به پلاکهایی که در متن آنها اسامی اشخاصی نوشته شده است منتهی میگردد.
اگر برخی از فرشهای بیجار از نظر طرح و رنگ با فرشهای ترنجدار سنتی کاشان مشابهت پیدا کنند، از روی نوع گره، ارتفاع پرز و تراکم الیاف فرش میتوان آنها را از یکدیگر تمیز داد.
در بیجار طرح هراتی لچک و ترنج را نیز میبافند؛ بافندههای بیجار نقش هراتی را به طرق گوناگون در طرح های خود وارد میکنند، گاهی این نقشها را در میانه ترنج شش گوشه ای که در متن ساده فرش معلق است قرار میدهند و گاهی نیز ترنج بزرگی مستور شده با موتیفهای گلدار را در زمینهای پوشیده شده از نقشهای هراتی جای میدهند که با وجود آنها با برخی از طرحهای تلفیقی بهائی هراتی ساروق مشابهت پیدا میکنند معهذا یک مشخصه اختصاصی برای فرشهای بیجار به شمار میروند.
از دیگر طرحهای مورد علاقه بافندههای این شهر طرح ظل السلطان و همچنین طرح گل بتهای تکراری مشابه برخی از طرحهای قره باغ قفقاز میباشد؛ در این جا باید یادآور شد که در قرن نوزدهم نقشهای بعضی از فرشهای ایران تا حدودی متأثر از طرحها و موتیفهای اروپایی به خصوص قالیبافی فرانسه شد و ما این تأثیر هنری را در برخی از فرش های گلدار کرمان و فراهان، گوبلن کرمان و از آن جمله فرش های با دسته گل سرخ در بیجار را میتوانیم مشاهده کنیم. این طرحها دسته گل سرخ در انواع مختلف در میان طراحان به نام گل فرنگ شهرت دارند و طرح های گل و بلبل گلدار سر تا سری با نقش خرچنگ با توده های ابر چینی در حاشیه و هم چنین گلدار سر تا سری با گلهای هشت پر بتهای کردستانی با حاشیه هراتی از دیگر طرحهای متداول در این شهر است که بافندههای ماهر بیجار با استادی تمام آنها را میبافند.
بافنده های تیره کاکابرو که در شمال سنندج زندگی میکنند فرشهایی دو پوده – سنگین و با دوام و بیشتر در شکل کلگی با رنگهای آبی تیره قرمز- آجری و همچنین رنگهای روشن سبز طلائی به بازارهای سنندج و کرمانشاه میفرستند؛ فرشهای آنان با نقشهای هندسی ایلیاتی تزئین شده است.
گاهی از طرح مزلقان میبافند و گاهی به طرحهای نهاوند متمایل شده و نگارههای آنان را در متن فرشهای خود میآورند، گاهی در برخی از فرش های ترنجدار این تیره سر ترنجها به شکل نیم تنه لباسی در بالا و پائین ترنج شش گوشه میانی در یک زمینه ساده به چشم میخورند که شکلهایی زیبا و دکوراتیو ولی به کلی غیر متعارف میباشند، مانند سایر بافندههای کرد حاشیه سماوری قوری بیجار و حاشیه شیر شکری را بیشتر پسندیده و متن فرشهای خود را با آنها قاب میکنند.
گفتنی است در مقالات فرش و قالیبافی که در لم آرت منتشر میشود، فرش های مناطق مختلف ایران به صورت کلی و همچنین جزئی معرفی میگردد؛ به طور مثال در مقاله قبلی به معرفی فرش های استان لرستان پرداختیم؛ از این رو توصیه میکنیم بخش مطالب آموزشی لم آرت را حتما دنبال کنید.
فرش ایران، محمد جواد نصیری