بررسی رنگ فرش های روستایی، موضوع وسیع و پردامنه ای در میان فرشهای روستایی بوده و به تنهایی ظرفیت انتخاب برای موضوع یک تحقیق جامع را دارا است اما مهمترین مشکل پیش رو عدم دسترسی به نسخه های زنده و مطالعه آنها در حجم نمونه و نیز رنگهای نمونه است؛ آن هم رنگهایی که مصداق نام گذاری های معمول در مناطق فرش بافی روستایی باشد.
از سوی دیگر تنوع واریته های یک رنگ بر دامنه این مشکلات میافزاید؛ تصاویر نیز از تغییرات رنگی فرایند چاپ به دور نیستند بنابر این فقط میتوانیم بگوییم این قرمز است اما اینکه چگونه قرمزی است تشخیص بسیار دشوار میباشد؛ جستجوی برنامههای نرم افزاری نیز گرهای نگشوده و برنامه های موجود پیکسلهای مورد استفاده در کل سطح را اندازه گیری رنگی کرده و از استخراج جزئیات و بخشهای درهم تنیده عاجز میمانند.
بنابر این رنگهای نمونههای قالی روستایی از سه جهت امکان بررسی دارند: اول اینکه رنگهای مسلط در متن و حاشیه فرش روستایی (با نام معمول طبقه بندی) تعیین شوند. دوم آنکه از حیث ارزش طبقه بندی گردند و سوم اینکه از حیث غلبه هماهنگی (Harmony) یا تباین (contrast) در کل فضا، فرشهای نمونه ارزیابی شود.
رنگ های مسلط در فرش روستایی
رنگ های مسلط بر حاشیه و متن نمونه های قالی روستایی در حدود ۵۰ رنگ بوده که برخی رنگهای نزدیک به هم ادغام و ۲۶ رنگ در هفت گروه قرمز (با ۶ رنگ)، آبی (با ۳ رنگ)، سبز (با ۵ رنگ) زرد (با ۴ رنگ)، قهوه ای (با ۴ رنگ)، سفید (با ۳ رنگ) و سیاه (با ۱رنگ) تدوین شد.
رنگهای مسلط حاشیه: همان گونه که از نمونه ها بر میآید بیشترین فراوانی در رنگهای مسلط بر حاشیه فرشهای روستایی، نمونه مربوط به گروه اول (قرمز) با ۶۴ مورد و پس از آن به ترتیب گروه دوم (آبی) با ۳۸ مورد، گروه ششم (سفید) با ۳۲ مورد و گروه پنجم نیز (قهوه ای) ۲۲ مورد است.
کمترین فراوانی مربوط به گروه سوم (سبز) با ۱۰ مورد و سپس گروه چهارم (زرد) با ۱۲ مورد و همچنین گروه هفتم (سیاه) با ۱۸ مورد است.
قرمز، رنگ محبوب فرش های روستایی
نتایج بیانگر آن است که مصرف رنگ قرمز بیشترین خواهان را در میان بافندگان روستایی دارا است و از آنجا که بیشتر رنگهای گروه قرمز از تیره رنگهای قرمزی هستند که توسط روناس رنگ میشوند و این گیاه در شمال، شمال غربی، نواحی مرکزی، جنوب و جنوب شرقی ایران در دسترس است، انتشار و رواج رنگرزی فرشهای روستایی موجب تعجب نیست.
رنگ آبی پس از قرمز پر مصرف ترین رنگ بوده و این امر به دو دلیل صورت می گیرد. اول آنکه آبی بهترین مکملی است که بر جلوه رنگ مقابل خود (قرمز) میافزاید (به گفته دکتر آیت اللهی در فرش رنگ های مکمل به گونه ای انتخاب میشوند که بر جلوه هم بیفزایند)؛ دوم آنکه برای رنگ کردن پشمهای ناجور و اضافی رنگ تیره مناسبی دارد.
استفاده از رنگ سبز و زرد که کمترین کاربرد را دارد بیشتر در مناطق چهار محال بختیاری و استان فارس مشاهده میگردد و بیشتر رستنگاه گیاه اسپری (ماده رنگرزی مولد رنگ زرد) در این مناطق دیده میشود.
رنگ های سیاه و سفید اغلب به صورت پشم خود رنگ استفاده می شود و بهره گیری از مواد اولیه بومی به دلیل وجود گروه رنگهای سفید و سیاه که گروه پرمصرفی است (۵۰ مورد) و اگر قهوه ای را هم بر آن بیفزاییم بیشترین فراوانی را به خود اختصاص میدهند، مقبول میآید. شایان ذکر است که رنگ قهوه ای نیز عموماً به طور پشم خود رنگ در مناطق روستایی به مصرف می رسد.
رنگهای مسلط متن: آن گونه که از نمونه ها پیداست بیشترین فراوانی همچون حاشیه در گروه اول (قرمز) و سپس گروه دوم (آبی) بوده و کمترین فراوانی با گروه پنجم (قهوه ای) میباشد و گروه چهارم (زرد) آنچنان فرقی نکرده است؛ گروه ششم (سفید) نیز کاهش و گروه های سوم (سبز) و هفتم (سیاه) افزایش دارد.
رشد چشمگیر گروه قرمز نشان دهنده آن است که مصرف قرمز در متن فراگیرتر از حاشیه بوده و حضور قهوه ای و سفید به نفع قرمز کم شده است.
در عین حال قرمزها تقابل خود را همچنان با آبی، سیاه قهوه ای و سبزها که افزایش داشته ادامه میدهند و گروه زرد نیز همچنان محدود است.
در انتها با توجه به نمونه ها می توان اظهار داشت هر چند رنگهای گرم در فرشهای روستایی اغلب مناطق کشور به کار میروند، اغلب رنگهای سرد در فرشهای روستایی مناطق غربی کشور بروز دارند و این امر احتمالاً به اقلیم و فرهنگ این مناطق مربوط می شود.
ارزش رنگ های قالی روستایی
رنگ های مسلط به کار رفته در فرش های روستایی نمونه از حيث ارزش رنگی (Value) در ۳ سطح کم، متوسط و زیاد اندازه گیری شدهاند.
رنگ های با ارزش کم به رنگ هایی اطلاق شده که سیاه بر روی آن مشخص تر از سفید به نظر میرسد.
رنگهای با ارزش متوسط نیز رنگهایی است که سیاه و سفید دارای نمود یکسانی بر آن هستند و رنگهای با ارزش زیاد هم به رنگهایی اطلاق شده که سفید بر روی آن مشخص تر از سیاه به نظر می رسد.
با توصیف فوق اگر به نمونه ها بنگریم، خواهیم دید که ۷۰ درصد در حاشیه فرشهای نمونه را رنگهایی با ارزش زیاد، ۲۵ درصد را رنگ هایی با ارزش کم و ۵ درصد باقیمانده را رنگهایی با ارزش متوسط به خود اختصاص داده اند.
رنگهای با ارزش زیاد به ترتیب در گروه قرمز، گروه آبی، گروه سیاه و گروه قهوه ای اند. رنگهای با ارزش کم به ترتیب گروه سفید و گروه زرد بوده و در گروه آبی نیز رنگی با ارزش کم یافت نمی شود.
از موارد فوق استنباط میشود روستاییان رنگهای با ارزش بالا را در حاشیه بیشتر می پسندند.
ارزش رنگی در متن نمونه ها حاکی از آن است که بیشترین فراوانی در متن مربوط به رنگهایی با ارزش زیاد و سپس رنگهایی با ارزش کم بوده و کمترین فراوانی هم در رنگهایی با ارزش متوسط ملاحظه میشود. رنگهای با ارزش زیاد به ترتیب در گروه رنگ های قرمز، آبی، سیاه و سبز است. رنگهای با ارزش کم به ترتیب در گروه رنگهای سفید، زرد، قرمز و سبز ملاحظه میگردد؛ رنگهای با ارزش متوسط نیز به ترتیب در گروه رنگهای قرمز، قهوه ای و سبز دیده میشوند.
از مطالب بالا معلوم میگردد که تمایل به استفاده از رنگهای با ارزش زیاد در متن ۷۷ درصد، رنگ های با ارزش کم ۱۹ درصد و رنگهای با ارزش متوسط ۴ درصد بوده و این امر حاکی از تمایل غالب در روستاییان برای استفاده از رنگهایی با ارزش زیاد در متن فرش است.
مقایسه دادههای حاشیه و متن میتوان دریافت که تمایل به استفاده از رنگهای با ارزش زیاد در متن بیش از حاشیه بوده و انتخاب رنگهای با ارزش بالا همچنان به نفع گروه رنگهای قرمز و آبی است؛ ضمن این که بیان گر استفاده از رنگهای با ارزش بالا در حاشیه و متن با هم نیز هست. ضمناً به دلیل کثرت متغیرها و شیوه استخراج دستی دادهها احتمال خطاهای نسبی به میزان ۲ درصد وجود دارد.
هماهنگی و تباین در رنگهای قالی روستایی
رنگ های مورد استفاده در فرشهای روستایی در یک نگاه عمومی یا براساس ملایمت (هماهنگی) و یا بر اساس شدت (تباین) پایه گذاری شده اند.
هماهنگی و تباین رنگ در حاشیه فرش، بیشترین فراوانی مربوط به گروه هماهنگی (۵۲ نمونه) و گروه تباین (۴۸ نمونه) است.
با توجه به اختلاف ناچیز این دو گروه میتوان اظهار داشت تباین و هماهنگی در رنگهای حاشیه فرش روستایی تقریباً به طور مساوی استفاده می شوند.
هماهنگی و تباین رنگ قالی روستایی در متن این دستباف حاکی از آن است که تباین با ۶۴ نمونه بر هماهنگی با ۳۶ نمونه در رنگ های متن فرش روستایی تفوق دارد.
از بررسی داده ها میتوان دریافت استقبال روستاییان برای استفاده از تباین در متن بیش از حاشیه بوده و با توجه به رشد این نسبت، شاهد به کارگیری متن هایی متباین با حاشیه های هماهنگ هستیم، ترکیب حاشیه هایی که با هماهنگی کنار متن های متباین مینشینند بر قدرت متن میافزاید و از قدرت حاشیه میکاهد. بنابراین کانون توجه روستاییان در فرش، متن آن است.
جایگاه فرش روستایی
فرشهای روستایی منابع مهمی برای مطالعه و شناخت هنر و فرهنگ روستایی ایران به شمار میروند، چرا که برترین جایگاه تجلی ذوق روستایی است.
طرح های فرش روستایی طی پالایش هزاران ساله به گونه ای درآمده که امروز آن را شاهدیم. در این مدت همیشه داد و ستد شهر، روستا و جوامع عشایری ادامه داشته است و چه بسیار طرح و نقوش که از این به آن و از آن به این درآمده، جذب شده و تغییر شکل یافته است.
چه بسیار معانی که از گذشتههای دور در این فرشها یادگار میشده و هم اکنون نقش دگرگون از آن به جا مانده که ندانسته آن را به عادت میبافند.
بررسی زیبایی شناسی فرش های روستایی بر ما روشن میدارد که اینان وجوه مشترکی دارند که زاده روح روستایی است. روحی که در کشاکش با طبیعت، قواعد کلی آن را دریافته، سخت کوش است و مطیع، آسوده است و بردبار.
وجوه مشترک در اندازهها ،ابعاد، تناسبات، بافت، مواد اولیه، طراحی و رنگ فرش های روستایی غالباً گواه سادگی، بداهه کاری، استحکام، صراحت، صرفه و صلاح در روستاییان است.
همانگی تولید با امکانات بومی و ضروریات زندگی روستایی نیز از دیگر وجوه بارز فرشهایی روستایی است.
تأثیرات فراوان مواد و ابزار در سازمان طراحی و رنگ بر همبستگی اینها دلالت دارد؛ وجود بیشترین سازگاری طرح و نقوش با طبیعت و هماهنگی الگوهای تولید و کاربرد با روش زیست روستایی از دیگر شاخصه های مهم این آثار است. گرایش مشترک مناطق هم مرز و حضور عناصر متشابه بر تأثیر حوزههای همجوار بر هم اشارت داشته و نیز حضور بخشهای ناهمگون ناشی از تلفیق با عناصر تزئینی سایر اقوام، گمان تأثیرات فرهنگهای هم جوار را قوت میبخشد. امید که آشنایی بیشتر با این بخش از هنر این سرزمین، ما را در پاس داشت آن یاری دهد.
شایان ذکر است در سلسه مقالاتی به بررسی فرش های روستایی، با کمک از مقاله «زیباشناسی فرش های روستایی ایران» اثر همایون حاج محمد حسینی و دکتر حبیب الله آیت اللهی پرداختیم که این آخرین مطلب از این دست بود؛ در مقاله قبلی به نقش و نقوش قالی روستایی پرداختیم و پیشتر نیز سایر جنبههای این دستبافته روستایی را بررسی کردیم.
در پایان یادآور میشویم که شما عزیزان از هر کجای ایران میتوانید از فروشگاه اینترنتی لم آرت نسبت به خرید نخ قالیبافی به صورت آنلاین و همچنین خرید اینترنتی دار قالیبافی و سایر ملزومات و ابزارهای مربوطه اقدام و محصولات را درب منزل دریافت نمایید.