تاریخچه قالی ارمنی باف ایران

قالی ارمنی باف ایران، قالی ای است که توسط ارامنه پس از مهاجرت آنها به ایران در عهد صفوی با فرهنگ ویژه بافت آنها و تحت تأثیر سنت قالیبافی ایرانی خاصه مناطق مجاور سکونت آنها – بافته شد.

قالی ایرانی یکی از هنرهای اصیل ملی و دارای زیر شاخه های متنوعی است که قالی ارمنی باف از جمله آن به شمار میرود.

رابطه ای شگفت آور میان فرش ایرانی و ارمنی وجود دارد و این رابطه بی هیچ تردید، مربوط به قرنهای اخیر مثلاً دوره صفوی به بعد – چنان که بسیاری می پندارند – نیست، بلکه شواهد ارتباط فرش ارمنی و ایرانی حتی به پیش از اسلام میرسد زیرا از دیرباز قالیبافی در ارمنستان نیز رواج داشته است و همان نشانه هایی که از آیین مهر بر فرش ایرانی باقی مانده است کم و بیش بر فرش ارمنی هم دیده میشود.

این نکته قابل تأکید است که جمهوری ارمنستان در گذشته ای نه چندان دور تحت حاکمیت پادشاهی ایران قرار داشت و بدون شک بسیاری از سنتهای این مناطق سنتی مشترک است که اکنون نیز به رغم وجود تقسیمات سیاسی و جغرافیایی میتوان نمونه های بیشماری از آن را در نقاط مختلف مشاهده کرد.

درباره طرح های مشترک و حتی ریز نقش های واحد قالی این مناطق میتوان به موارد متعددی اشاره کرد؛ از جمله نگاره های مشترک بین قالی های قفقاز با قالیهای عشایر فارس یا نوع خاصی از حاشیه های فرش که در گروه حاشیه های کوفی قرار دارد.

همچنین حاشیه قدیمی دوست کامی از نمونه های بسیار زیبا و مشترک بین فرشهای مناطق مرکزی ایران و جمهوری ارمنستان است.

بنابراین چنانچه نگاره ها یا ریز نقش های مشترک میان قالی های مناطق قفقاز، به ویژه ارمنستان و مناطق داخلی ایران مشاهده شود، در واقع علت آن را باید در ریشه های مشترک آنها جست وجوکرد؛ ریشه ای به نام سنت قالیبافی ایرانی.

نکته قابل اشاره دیگر اینکه در قفقاز اقوام مختلفی فرش بافی داشته اند که از جمله این اقوام میتوان به ارمنی ها، آذری ها، گرجی ها، چچن ها، لزگی ها، کردها، لرها، ارسیتها و سایر اقوام و قبیله های منفرد، اشاره کرد.

با توجه به تأثیر پذیری قالی ارمنی باف از این سنت و رابطه قالی ایرانی و ارمنی پژوهش حاضر در پی بررسی این مسئله است که با وجود پیشینه قالیبافی ارمنیان در ارمنستان، قالی ارمنی باف بیش از حفظ ویژگیهای قالی ارمنستان، نمایانگر فرهنگ اصیل قالیبافی ایرانی و بافته ای متفاوت از قالی ارمنستان است.

بنابراین پس از ارائه تاریخچه ای از قالی ارمنستان و قالی ارمنی باف ایران مطالعه تطبیقی میان آنها از نظر شاخصه های بافت (طرح رنگ و فن بافت) صورت میگیرد تا اشتراکات، تفاوتها و تأثیرات متقابل آنها آشکار شود.

تأثیر پذیری قالی ارمنی باف از قالیبافی روستایی ایران

پیش از ورود به مبحث قالی ارمنی باف و ویژگی های آن با توجه به آنکه قالی ارمنی باف، تحت تأثیر سنت قالیبافی روستایی مناطق مجاور سکونت ارمنیان در ایران است، توضیحی مختصر درباره سبک و به ویژه سبک روستایی قالیهای ایرانی ضروری است.

سبک شناسی ابزاری برای بررسی دقیق فرش ایران است و اساس مطالعات منطقه ای را استوارتر می کند.

فرش ایران به سه گروه عشایری، روستایی و شهری طبقه بندی میشود.

در این طبقه بندی تخصصی ترین عوامل ساختاری فرش نظیر گردان یا شکسته بودن طرح، نحوه پودکشی، ابعاد و رنگ فرش تأثیر گذار هستند.

در این راستا فرش هایی مثل همدان و ملایر، اراک، چهار محال و… را باید در گروه فرش های روستایی و فرش کرمان، اصفهان، تبریز یا مشهد را در گروه فرشهای شهری باف و فرشهای بلوچ، بختیاری و افشار را در گروه فرشهای عشایری طبقه بندی کرد.

سبک روستایی قالی ایران دارای خصوصیات زیر است:

طرح های هندسی یا شکسته با خطوط زاویه دار، بافت از روی ارنک (تکه فرش بافته شده)، رجشمار متوسط یا پایین (۲۰،۲۵ تا ٤۰)، فن بافت بیشتر تخت باف یا یک پود و متمایل به نیم لول و دو پود.

مواد اولیه آن پنبه و پشم است، شیرازه متصل، ابعاد متوسط یا کوچک (ذرع و نیم، قالیچه، کناره و نهایتا 6 یا 9 متری)، دار افقی یا عمودی است و رنگها سنتی و گرم و تیره متمایل به فام تیره میباشد و گره و چله کشی بسته به منطقه مورد نظر ترکی (متقارن) یا فارسی (غیر متقارن) است و پرداخت و روگیری نیز هنگام بافت انجام میشود.

قالی ارمنی باف

به نظر میرسد سنت قالی ارمنی باف ایران بافته ای است که حاصل تلفیق سنت فرش بافی کهن ارامنه مهاجر با فرش بافی اصیل ایرانی در مناطق میزبان در ایران در بازه زمانی صفویه تا امروز بوده است، به ویژه در مناطق روستایی استانهای آذربایجان غربی و شرقی، اصفهان، چهار محال و بختیاری و (مرکزی).

در نتیجه ادغام این دو سنت فرش بافی سنت واحدی به نام قالی ارمنی باف ایران به وجود آمده است که ویژگی‌های درونی و بیرونی خاص خود را دارد.

از آن جمله میتوان به فن بافت (نوع گره، شیوه پود کشی و قیچی کاری) و روش های رنگرزی اشاره کرد.

بنابراین در هر قالی ای که این سنت دیده شود، آن قالی ارمنی باف است، خواه بافنده آن مسلمان باشد خواه مسیحی؛ البته با اینکه به طور طبیعی انتظار این است که چنین فرشی محصول دست ارامنه باشد، به دلیل کیفیت خوب این فرشها ایرانی های مناطق مجاور نیز به سنت فرش بافی توجه داشتند.

با توجه به آنکه قالی ارمنی باف ایران قالی ای با سبک روستایی و متأثر از قالیبافی مناطق مجاور سکونتشان است، بنابراین از روی ارنک، به شیوه تک پود ضخیم و در ابعاد کوچک بافته می شود و به دلیل شیوه خاص رنگرزی ارامنه دارای زیر دست نرم و چرب و جلوۀ براق و درخشنده یا به تعبیری مخمل گونه است.

همچنین این قالی ها با کاربرد طرح هایی که اکثراً ذهنی باف واگیرهای هندسی و گردان هستند و در طبقه بندی کلی فرش ایران انواع لچک ترنج، درختی، افشان، گلدانی، واگیره ای و تصویری و با اسامی بومی مانند ماهی، شاخ بزی، گل پنبه ای و… را در بر می گیرند.

پیشینه قالی ارمنی باف از صفویه تا امروز

از حدود دو هزار سال قبل تا به امروز ارمنیان با دیگر ایرانیان سرنوشتی مشترک داشته اند و در همه حوادث تاریخی شریک بوده اند.

ایرانیان ارمنی در طی سالهای اقامتشان در ایران فرهنگی بنا نهادند که بر پایه فرهنگ دیرینه و پربار سرزمین ارمنستان و فرهنگ محیط و شرایط جدید قرار داشت.

با توجه به اینکه اصفهان در زمان صفوی مرکز ایران بود، هنر و صنعت در این شهر رواج بیشتری داشت و انواع صنایع دستی و بومی در آن تولید میگردید.

جلفای نو که مهم ترین مرکز فرهنگی ارمنیان در آن شهر به شمار میرفت نیز هنر و صنعت ایرانیان ارمنی را به سایر هنرهای اصفهان افزود؛ هنرهایی از قبیل سوزن دوزی، قلاب دوزی، قلمزنی، کفش دوزی، تهیه لباس و جواهرات محلی و قالی و گلیم.

فرش ارمنی باف به طور دقیق تر از حدود چهارصد سال پیش رواج گسترده ای یافت. اگرچه پیش از آن و از عهد اشکانیان نیز بافت فرش توسط ارامنه مقیم ایران که با فرهنگ و اسلوب ایرانی رشد یافته بودند، کم و بیش وجود داشت.

با کوچ گسترده ارامنه به داخل خاک ایران در عهد عثمانی و مقارن با سلطنت شاه عباس، صنایع مستظرفه آنها از جمله قالیبافی نیز در منطقه گسترده تحت نام تیمره که از حوالی خمین آغاز شده و تا چاپلق و چهار محال ادامه می یافت، گسترش یافت.

همجواری مسلمانان ایرانی و مسیحیان ارمنی سبب پیدایش زیراندازهایی با بار فرهنگی مشترک شد.

در اینجا این نکته قابل تأکید است که با توجه به مطالعات انجام شده و مصاحبه های صورت گرفته فرش ارمنی باف ایران، فرشی با سبک روستایی محسوب می شود.

هنگامی که قومی از مکانی به مکان دیگر منتقل میشود، فرهنگ قوم میزبان را می پذیرد. نظر به آنکه ارامنه در ابتدا به مناطق روستایی در استانهای نامبرده مهاجرت کردند سبک قالی ارمنی باف نیز تحت تأثير تمامی شاخصه های قالی روستایی (بافت، طرح و رنگ) مناطق مجاور سکونت ارامنه در ایران قرار گرفت.

این مناطق به طور دقیقتر شامل حوزه اراک و خمین (نه استان مرکزی)، منطقه چهار محال که در شمال آن فرش روستایی و در جنوبش فرش عشایری است و مناطق مرزی اصفهان با چهارمحال و بختیاری یعنی فریدن، چادگان و زرنه است.

در این باره میتوان این فرضیه را داد که هیچ سابقه ای از ارمنی بافی در دوره صفویه وجود ندارد و احتمال دارد فرش روستایی و عشایری با روی کار آمدن صفویه در ایران زوال یافته باشد.

به دلیل آنکه صفویان، فرهنگ کلاسیک و شهری را رونق دادند، آنچه از صفویان به یادگار مانده، فرشی با سبک شهری است که آن هم تنها در مناطقی همچون اصفهان، کاشان، مشهد، کرمان و تبریز بافته میشد.

در واقع با مهاجرت ارامنه و سکونت یافتن آنان در مناطقی از ایران، خود به خود تولید قالی ارمنی باف رواج یافت.

پس سنگ بنای اولیه سنت قالی ارمنی باف در زمان صفویه نهاده شد ولی نمونه ای عینی در این دوران به وجود نیامد.

دوره تجدید حیات فرش روستایی و عشایری ایران بعد از عهد صفویه بود. در همین دوران ارامنه نیز این فرصت را پیدا کردند که با تلفیق سنت فرش بافی خود و سنت روستایی بافی که در مناطق سکونتشان وجود داشت، یک سنت فرش بافی تازه پایه گذاری کنند که محصول آن قالی ارمنی باف بود.

از طرف دیگر این احتمال وجود دارد که به دلیل کاربرد مداوم و نگهداری قالی ها در شرایط نه چندان مطلوب که برای آثار هنری و کاربرد آنها توسط طبقات متوسط و پایین جوامع امری بدیهی شمرده می شود، نمونه شاخص و مطمئنی از قالیهای روستایی عهد صفوی در اختیار نباشد.

به این ترتیب از زمانی که دقیق نمی دانیم کی و چگونه آغاز می شود، عده ای از ارمنیان در کار فرش بوده اند.

بعدها در قرن نوزدهم واسطه شرکتهای خارجی اغلب ارمنیان بوده اند و برخی حتی بعد از برچیده شدن بساط آن شرکتها در کار فرش باقی ماندند و چند نام را شهرت بخشیدند.

امروزه قالی ارمنی باف در شرف نابودی است. زوال قالی ارمنی ایران برای آشنایان دردآور است، چه یکی از زیباترین انواع قالی ایرانی زوال یافته است و این از مواردی است که دیگر امیدی به زنده کردن آن نیست.

ارمنیانی که در اصفهان، تهران و نقاط دیگر اکنون صرفاً برای سرگرمی و تفریح قالی می بافتند نقشه های اصیل خود را که یک دنیا بار فرهنگی داشت فراموش میکنند و بیشتر نقشه های دیگر از جمله آرمانها و علائق خود مثل کوه آرارات را طراحی و بر فرش می بافند.

جغرافیای قالی ارمنی باف ایران

ارمنیان در سده های ۱۱ و ۱۲ میلادی به طور کلی در نواحی مختلف ایران مثل آذربایجان (شامل خوی مرند، مراغه)، حوالی اصفهان و چهار محال متمرکز بوده اند و عده ای نیز به همراه مهاجران اصفهان در حوالی اراک و روستاهای بین اراک و خمین و روستاهای تابعه آنها ساکن شده اند.

کاربرد فرش ارمنی باف

بر اساس مطالعات میدانی، کاربرد بیشتر قالی های ارمنی باف به جز قالی های تصویری و قالی هایی که با ابعاد کوچک (پشتی، رو کرسی، رومیزی)، زیر انداز بوده است.

قالی های تصویری با مضامینی مثل کلیسای اچمیاتزین، حضرت مسیح، مام میهن و اساطیر ارمنستان جنبه تزیینی و دیوار کوب دارند.

در مطالب گذشته پیرامون تاریخچه و ویژگی های قالی ارمنستان سخن‌ها گفتیم؛ در این مطلب پیشینه فرش ارمنی باف ایران را بازگو کردیم و در آینده نیز از ویژگی های این قالی ایرانی با شما سخن خواهیم گفت.

شایان ذکر است این مقاله زیبا بخشی از تحقیقات و مقاله‌ی عزیزان آرزو سلطانی نژاد، حمید فرهمند بروجنی و تورج ژوله می‌باشد.