انواع بافت فرش روستایی و سایر مشخصات به بافت قالی روستایی مانند نوع گره، بلندی پرز، ریز یا درشت باف بودن و مواد اولیه فرشهای روستایی را در این مطلب با هم بررسی میکنیم.
طرح و نقش، همبستهی روشهای بافت بوده و مشخصات بافت در چگونگی انتقال نقش بسیار موثرند. بافت میتواند به روشهای تخت، نیم لول و لول انجام شود و پرز قالی ایستایی و عرض خود را بدان مدیون است.
از آنجا که پرز قالی به عنوان نقاط تشکیل دهنده نقش باعث تجلی نقوش میشود هرگونه تغییر در سطح این واحد در مجموعه نقوش موثر میافتد. به بیان دیگر چنانچه واحدی به شکل مربع در اختیار داشته باشیم، خطوط اريب ما تحت زاویه ۴۵ درجه از به هم پیوستن این واحدها شکل خواهند گرفت و چنانچه واحدی به شکل مستطیل افقی در اختیار داشته باشیم خطوط اریب تحت زاویه ای کمتر از ۴۵ درجه شکل خواهند یافت.
بدیهی است طراحی بر اساس هر یک از واحدهای مذکور ناگزیر به پیکره بندی جداگانه منتهی خواهد شد.
وجه اشتراک طراحی فرشهای روستایی که بارها تحت عنوان طراحی با خطوط شکسته و زاویه دار بیان می شود زاییده این مطلب است. یادآوری می شود عوامل دیگری نیز در چگونگی این واحد موثرند که از این میان میتوان به تعداد و ضخامت پود اشاره کرد. بنابراین سازمان طراحی فرش مناطق مختلف ناگزیر بر این موضوع استوار است.
اغلب حوزههای بافندگی روستایی از یک پود استفاده میکنند. همچنین اغلب حوزه ها به بافت تخت گرایش دارند، هر چند که بافت لول و نیم لول نیز رواج دارد.
متاسفانه از میان نمونه های منتخب تعداد کمی (حدوداً ۲۵ درصد) دارای اطلاعات مربوط به بافت هستند اما همین تعداد نیز مطالب فوق را تائید میکند. نکته جالب توجه دیگر اینکه بافت تخت هم در غرب و هم در شرق کشور یافت می شود.
انواع گره در فرشهای روستایی
از موارد دیگر در بافت میتوان به نوع گره مورد مصرف در فرش بافی مناطق روستایی اشاره نمود. از میان نمونههای مورد بررسی بیشترین فراوانی مربوط به استفاده از گره متقارن (ترکی) با ۷۹ نمونه است که اغلب در مناطق غربی، شمال غربی و جنوب غربی کشور به آن گرایش دارند، اما مناطق شرقی و جنوب شرقی کشور به گره نامتقارن (فارسی) بیشتر متمایل اند.
همچنین سنتهای گرهزنی مناطق شرقی و غربی کشور در مرزهای برخورد با توجه به قدرت خود، مناطق مشترک را تحت تاثیر قرار داده و اقوام مجاور را جذب کردهاند، این موضوع در جوامع روستایی بیشتر از جوامع عشایری مصداق دارد چرا که اقوام عشایر به دلیل ارتباط غیر مستمر و فصلی کمتر تحت تاثیر اختلاط سنتهای بافندگی با جوامع روستایی و شهری هستند و این اختلاط بیشتر در حوزه نقش رخ می نماید.
شایان یادآوری است که هم اکنون تحت تاثیر دورههای آموزشی سازمانهای مختلف، روند رو به تزاید گره متقارن (ترکی) را حتی در سطح روستاهای کشور شاهدیم و این امر یکی از مهمترین دستاوردهای سنت بافندگی این سرزمین، یعنی گره فارسی را به مخاطره افکنده و متاسفانه حتی تحت عنوان برتری این به آن تبلیغ می گردد؟
بلندی پرز در قالی های روستایی
از دیگر عناصر مهم بافت، بلندی پرز (گره) بوده که در نمود فرش تاثیر بسزایی دارد، بلندی پرز موجب درهم ریختگی خطوط و نقوش شده و باعث ایجاد عمق در فرش میگردد که از این موضوع به عنوان بعد سوم در فرش تعبیر میشود؛ بعد سوم یا عمق نمایی در فرش های روستایی و عشایری بسیار محسوس است. تراکم گره در فرشهای روستایی از دیگر مطالبی است که در مبحث بافت مهم مینماید.
تراکم گره در واحد سطح از دو جهت قابل بررسی است: اول هر چه این تراکم در واحد سطح بیشتر باشد – یعنی گره و نقاط سازنده نقش ریزتر باشد – رنجه نقوش و خطوط کمتر و وضوح نقوش بیشتر خواهد بود (این مطلب برای فرشهای شهری امتیاز محسوب می شود) و دوم آنکه در کیفیت جسمانی فرش نیز اثر مستقیم دارد.
تاثیرات بصری تراکم گره در الگوی طراحی و سازمان آن تاثیر مستقیم دارد برای مثال طراحی با راپید و ماژیک موجب پیدایش جلوه های بصری خاصی میشود که مربوط به ماهیت این ابزارهاست و تاثیرات آن ناخواسته شیوه طراحی ما را شکل میدهد.
در خصوص کیفیت جسمانی فرش باید گفت انتخاب مواد ظریف تر برای حصول تراکم بالای گره، لطافت و نرمی را در ساختار فرش تقویت میبخشد.
از این رو برای شناخت مطالب فوق لازم آمد تا نمونه های انتخابی فرش روستایی از این حیث نیز مورد بررسی قرار گیرند. ۶۵ نمونه از فرشهای روستایی منتخب دارای اطلاعات این موضوع بوده که مورد بررسی قرار گرفته اند.
از میان فرشهای روستایی نمونه، بیشترین فراوانی در گروه فرشهایی با تراکم ۸۰۱ تا ۱۳۰۰ گره در دسیمتر مربع (حدوداً ۲۰ تا ۲۵ رج) با ۲۵ نمونه مشاهده شده و پس از آن به ترتیب گروه فرشهایی با تراکم ۱۳۰۱ تا ۱۸۰۰ گره در دسیمتر مربع (حدوداً ۲۵۰ تا ۳۰ رج) با ۱۴ نمونه و گروه فرشهایی با تراکم ۸۰۰ (حدود ۱ تا ۲۰ رج) با ۱۳ نمونه بیشترین فراوانی را دارایند.
از مطالب اخیر معلوم می گردد گرایش بافندگان روستایی به بافت فرشهای درشت بافت غالب بوده و تمایلشان به بافت فرشهایی با رجشمار حداکثر ۳۰ مشهود است.
این مطلب با توجه به توضیحات قبلی مبنی بر هماهنگی طراحی خطوط و نقوش با رجشمار، دلیل پیدایی طرح هایی غیر ظریف و کمتر متکی بر پاکیزگی خطوط و استفاده از خطوط ضخیم در عرصه طراحی فرشهای روستایی را توضیح میدهد. همچنین اشاعه بافت درشت در سراسر مناطق قالی بافی روستایی کشور مشهود است.
مواد اولیه در فرشهای روستایی
یکی دیگر از مواردی که در رخ فرش موثر می باشد مواد اولیه مورد مصرف در آن است. بیشترین مواد مصرفی در فرش روستایی، پشم و پنبه است. فرشهای روستایی اغلب یا به صورت فرش تمام پشم و یا به صورت تار از جنس نخ پنبه با پرز پشمی بافته میشوند؛ پودهای مصرفی در فرش روستایی نیز میتواند از جنس نخ پنبه و یا پشم باشد.
استفاده از پشم برای تار عموماً منجر به پیدایی کجی و ناصافی در طول فرش میشود؛ این امر در فرشهای شهری عیب محسوب میشود، اما در فرشهای روستایی و همچنین عشایری از عناصر و ویژگی های بصری آنها به شمار می آید.
وجود لبههای ناصاف حالتی بیانگرا و عاطفی به خط پیرامون فرش روستایی داده و زبری، زمختی و درشتی الیاف بر تشدید این حالت میافزاید. استفاده از نخ پنبه برای تار قالی در انتظام فرش بسیار موثر است. ۲۷ نمونه از فرشهای روستایی مورد بررسی تمام پشم هستند که ۸ مورد آن بنا بر ظاهر ریشه ها پشمی مفروض شده اند. بخشی از اینها مربوط به نواحی شرقی ایران شامل خراسان، سیستان و بلوچستان و کرمان و بخشی نیز مربوط به استانهای کرد و لرنشین غرب کشور است. استانهای فارس و تهران (ورامین) نیز که دارای اقوام عشایری هستند و نیز مناطق ترک نشین شمال غربی که تحت تاثیر عشایر شاهسون میباشند نمونههایی دیگر را به خود اختصاص می دهند.
جالب توجه است که مناطق مذکور از اقطاب دامداری کشورند و گونههای گوسفند بلوچی، سنجابی، کرمانی، لری، بختیاری و ماکوبی گونههایی معروف گوسفند بومی ایران هستند که مربوط به این مناطق است.
همچنین در مناطق روستایی تحت تاثیر جوامع عشایری فرشهای تمام پشم بیشتر مشاهده شده و در مناطق روستایی تحت تاثیر جوامع شهری بیشتر استفاده از نخ پنبه برای تار موسوم است.
شایان ذکر است این مطلب از مقاله زیباشناسی فرش های روستایی ایران اثر همایون حاج محمد حسینی و دکتر حبیب الله آیتاللهی استخراج شده است؛ در نوشته قبل از اندازه فرشهای روستایی برایتان نوشتیم و در آینده نیز اطلاعات بیشتری در رابطه با فرشهای دستباف روستایی در اختیارتان قرار میدهیم.
شما میتوانید از این مطالب زیبای آموزشی، علمی و تاریخی در کنار آموزشهای رایگان قالیبافی استفاده بفرمایید.