چالش ها و تهدیدات فرش دستباف

در این مطلب از مزیت رقابتی فرش دستباف زیر سایه چالش تهدیدات فرش دستباف و ارائه راهکارهایی برای عبور از این تهدیدات و چالش ها سخن خواهیم گفت.

میراث فرهنگی کشورمان یکی از غنی‌ترین میراث‌ها در مقیاس جهانی است که نمایانگر روح خالق و نوآور ایرانیان است، آنگاه که برای زندگی خود از کوچکترین جزء و ابزار گرفته تا معماری محل سکونت و کفپوش آن با طبیعت پیرامون خود ارتباط زنده‌ای برقرار کرده و به بهترین شکل ممکن به‌طراحی و تولید نیازمندی‌های خویش پرداخته اند.

عمدتا با رشد آبادانی و آسایش و رفاه این خالقیت و نبوغ و هنرپروری و انس با طبیعت به اوج و کمال می‌رسد.

لیکن هیچگاه حتی در سخت‌ترین محیط زندگی و شرایط دشوار آن نیز، این روح هنرپرور از ایرانی جدا نشده و همواره در زندگی او جاری و ساری بوده است.

طبیعی است وقتی از میراث سخن به‌میان می‌آید انتظار مشاهده گذشته باشکوهی را داریم که جزء آثاری معدود، در زندگی مردم حضور واقعی نداشته و صرفاً در موزه‌ها و اماکن تاریخی شاهدی بر گذشته و نحوه زندگی و گذران معیشت مردم بوده است.

در میان این میراث گران‌بها اما فرش دستباف گزینه بی‌بدیلی است. فرش دستباف جزء باارزشی از میراث ایران است که اتفاقاً بهترین بازگوکننده ایران و ایرانی است.

ویژگی‌های فرش دستباف ایرانی

آنچه فرش دستباف را از سایر میراث کهن ایران جدا و متمایز می‌کند، زنده بودن آن در زندگی ایران امروزی است. فرش دستباف با پیشینه‌ای بسیار غنی، همچنان تولید می‌شود و به برگ‌های زرین این میراث می‌افزاید و در زندگی روزمره ایران و علاقمندان آن در سراسر جهان نقش‌آفرینی میکند و روزی با برکتی را برای قریب به یک میلیون نفر در اقصا نقاط این کشور پهناور با دستانی گرم و رویی گشاده هدیه میکند.

نکته بارز دیگر در تمایز این محصول فرهنگی و هنری با میراث قدیمی، شهرت جهانی آن است که شهره آفاق بوده و اتفاقاً در کشورهای توسعه یافته و ثروتمند شهرت بی‌نظیری دارد.

در تولید و صادرات فرش همچنان عناصر فرهنگی و هنری، مهم‌ترین شاخصه قالی ایرانی است. فرش دستباف با گنجینه غنی طرح‌ها و نقوش خود که دائماً درحال بازآفرینی است هنوز هم بازگو کننده ویژگی‌های فرهنگی، هنردوستی، مذهبی، معماری اسلامی و علاقمندی ایرانی به‌طبیعت پیرامون خود است و کمتر محصولی را می‌توان شناخت که اینگونه با ایران و ایرانی عجین شده و با نام ایران آمیخته باشد.

نکته سوم در تمایز فرش با سایر آثار دستی و هنری و میراثی کشور، تنوع در تولید آن است که یک مزیت رقابتی باارزش در مقابله با رقبای هندی، پاکستانی، افغانی، چینی، ترکی و نپالی محسوب می‌شود.

هر گوشه کشور پهناور ایران، صاحب طرح و نقشه و رنگ‌ها و گاهی شیوه بافت مخصوص خود است که اتفاقاً امکان تفکیک فرش‌ها بر اساس محل بافت را فراهم کرده و مجموعه‌ای بی‌نظیر خلق می‌کند که هر یک پاسخگوی سلیقه و خواست طیف خاصی از مشتریان در اقصی نقاط جهان است؛ این ویژگی در هیچ محصول دستی دیگر ایرانی دیده نمی‌شود.

مزیت رقابتی فرش دستباف زیر سایه چالش تهدیدات

آنچه در مقدمه مقاله آمد، تأکید بر ویژگی‌هایی است که در معرفی فرش و فروش و صادرات آن، نقش تعیین کننده و اساسی دارد و به دلیل همین ویژگی‌ها است که مشتریان داخلی و خصوصاً مشتریان خارجی حاضرند قیمت بالای فرش دستباف ایرانی را در مقایسه با سایر کفپوش‌ها پرداخت کنند.

البته نمی‌توان از اهمیت کیفیت قالی ایرانی نسبت به‌سایر فرش‌های رقیب و حتی سایر کفپوش‌ها به‌عنوان مزیت رقابتی مهم غافل ماند، اما شرایط امروز زنجیره تأمین، تولید و توزیع و فروش فرش دستباف، ویژه و پیچیده است.

بخشی از واقعیات امروز فرش به این شرح است:

• کوچک شدن بازار داخلی:

درگذشته ایران بزرگترین بازار فرش دستباف بود، لیکن امروزه این بازار به‌شدت کوچک شده است و انواع کفپوش‌های ماشینی از جمله فرش ماشینی با قیمت‌های بسیار پایین به‌نسبت قیمت فرش دستباف، فضای رقابتی سنگینی برای این دستبافته ایجاد کرده است.

هرچند شاهد افزایش جمعیت بوده و ناگزیر باید شاهد افزایش مصرف فرش دستباف نیز باشیم، اما واقعیاتی مانند تغییر در سبک زندگی مردم هم از نظر کوچک شدن خانه‌ها و اتاق‌ها و دگرگونی در معماری منازل و هم تغییر در دکوراسیون و ورود سرامیک و پارکت و موکت و … به کفپوش منازل بر میزان استفاده از فرش دستباف اثر منفی گذاشته است.

همچنین نسل جدید در حال تغییر سلیقه دایمی است و مدام به نو شدن وسایل زندگی می‌اندیشد و دیگر کالاهایی با دوام و ماندگار مانند فرش دستباف جایگاه ویژه‌ای در اندیشه این نسل ندارند.

شرایط مالی و اقتصادی جامعه نیز اجازه استفاده از فرش دستباف را از بسیاری از خانوارهای ایرانی گرفته است.

• رقابت قیمتی:

رقبای خارجی فرش دستباف ایرانی از جمله هند، پاکستان، افغانستان، چین و نپال با تمرکز بر قیمت و با استفاده از طرح‌ها و نقوش ایرانی، رهبری ایران در بازار فرش دستباف جهان را به‌چالشی جدی کشانده‌اند.

سرمایه‌گذاری ایرانیان در این کشورها برای استفاده از مزیت کارگر ارزان و نرخ تورم تثبیت شده در این رقابت نقش مؤثری داشته است.

• کاهش تعداد بافندگان:

بافت فرش دستباف کار سختی تلقی می‌شود و به‌شدت به کاربر و به نیروی انسانی وابسته است.

درآمد پایین بافندگان و علاقه بافندگان به کارهای آسانتر با درآمد بالاتر باعث شده که علاقه به بافت فرش دستباف در میان بافندگان کاهش یابد و امید به فعالیت نسل جدید به‌عنوان بافنده به‌حداقل ممکن برسد.

در کنار موضوعات اقتصادی، شرایط فرهنگی هم بر این مشکل افزوده است.

• کاهش سرمایه‌گذاری:

شرایط سخت اقتصادی، رقابت شدید، کمبود بافنده و طولانی مدت بودن زمان تولید فرش تا فروش، میزان سرمایه گذاری در تولید فرش را کاهش داده و منجر به کاهش شدید تولید شده است.

• وابستگی به بازارهای اروپایی و آمریکا و نقش تحریم ها

وابستگی به بازارهای اروپایی و آمریکا باعث افزایش ریسک تلاطم بازار فرش در صورت بروز بحران‌های مالی و اقتصادی در این کشورها و حتی بحران‌های سیاسی غرب با کشورمان شده است.

همچنین این روزها تحریم های بین المللی در رابطه با مبادلات تجاری با ایران و مهم تر از آن تحریم های بانکی یکی از مهمترین چالش ها و تهدیدات صنعت فرش ایران محسوب می شود.

وجه اشتراک پنج چالش فوق را باید در مدیریت اقتصاد فرش دستباف و به‌عبارتی قیمت تمام شده تولید فرش و البته باورها و دیدگاه‌های پیرامون تولید و مصرف فرش دستباف جستجو کرد.

استفاده از استراتژی های رقابتی مایکل پورتر در صنعت فرش

در زمینه تجزیه و تحلیل وضع رقابتی و ارائه استراتژی‌های رقابتی، استراتژی‌های ژنریک یا عمومی مایکل پورتر همچنان شاخص و پایه‌ای تلقی می‌شوند. از دیدگاه پورتر، استراتژی‌ها به بنگاه اقتصادی این امکان را می‌دهند که از سه مبنای متفاوت از مزیت رقابتی بهره گیرد.

 این استراتژی‌ها عبارتند از رهبری درهزینه‌ها، تمایز ساختن محصول و خدمات و در نهایت تمرکز همه توجه بر محصولات و خدماتی خاص

از میان این استراتژی‌ها، تمایز بهترین استراتژی در تأمین مزیت رقابتی در فرش دستباف است.

مقصود از استراتژی متمایز ساختن محصول این است که محصولات و خدماتی عرضه شود که در صنعت مورد نظر به‌عنوان محصول یا خدمتی منحصر به‌فرد تلقی شده و به مشتریان عرضه شود که نسبت به قیمت حساسیت چندان زیادی نشان نمی‌دهند.

همانگونه که پیشتر اشاره شد فرش دستباف ضمن مصرف به عنوان یک کفپوش، اساساً به‌عنوان یک محصول فرهنگی و هنری شناخته می‌شود که با ذوق و خلاقیت و هنرمندی تولید می‌شود، و همواره آن چیزی که مهمترین مؤلفه در ذهن خریدار جهت خرید فرش دستباف نقش می‌بندد و در تصمیم‌گیری او نقش‌آفرینی می‌کند علاوه بر ویژگی کیفی آن، مؤلفه هنری و فرهنگی فرش دستباف و ارتباط آن با هنر دست و خلاقیت و کنش ذهنی طراح و بافنده و … است.

همین امر است که سبب تمایز آن از سایر کفپوش‌ها در درجه اول و علت تنوع بالای هنری فرش‌های دستباف ایران نسبت به‌سایر رقبا، در درجه دوم شده است؛ این هسته اصلی و کانون مرکزی تمایز فرش دستباف است.

این قاعده مهمی است که به‌عنوان یک اصل مسلم در معرفی و تبلیغ فرش به‌ویژه در فروشگاه‌های خارج از کشور مورد توجه قرار می‌گیرد.

به‌همین دلیل است که برای طرح‌ها و نقوش فرش دستباف و ریشه‌های این طرح‌ها و تناسب این نقوش با معماری ایران، آداب، رسوم، فرهنگ و سنن ایران مقالات متعدد و کتابهای زیادی نوشته میشود و آن را محصولی فاخر و نه صرفا تجاری و یا کفپوشی همانند سایر کفپوش‌ها معرفی میکند.

این همان دلیل پایه‌ای و اساسی است که علاقمندی بسیاری از خانواده‌ها در جهان به‌ویژه اروپا و آمریکا به‌داشتن یک قطعه فرش دستباف ایرانی را بر می‌انگیزاند و سبب علاقمندی آن‌ها به فرهنگ و میراث ایران می‌شود.

صادرکنندگان فرش دستباف بر پایه این استراتژی انگیزه خرید و پرداخت قیمت‌های بالا برای فرش دستباف ایران را فراهم می‌کنند و تاکنون بازار فرش دستباف را همچنان و البته با افت و خیز گرم نگه‌داشته‌اند.

در پایان یادآوری می‌شویم این مطلب از مقاله چالش فناوری در فرش دستباف اثر فیصل مرداسی استخراج شده است.

توصیه میکنیم آموزش های رایگان قالی بافی که توسط سرکار خانم لیلا میرزایی تهیه شده را مشاهده کیند؛ همچنین می توانید ابزار قالیبافی و دارهای قالیبافی را نیز از فروشگاه لم آرت تهیه بفرمایید.