مایلید بدانید زیرانداز یا فرش ایرانیان در دوره نوسنگی چه بوده؟ قصد داریم زیرانداز یا فرش ساکنان بومی ایران از دوره نوسنگی تا سپیده دم روستانشینی را در چند بخش بررسی کنیم که در این بخش به بررسی پوست به عنوان اولین زیر انداز ایرانیان میپردازیم.
بقاء نوع انسان پس از آن همه قرنهای یخبندان شگفت انگیز است، او ابتدا در دوران توحش که باستان شناسان آنرا دوران پالئولیتیک پارینه سنگی یا دوران انسانهای غارنشین که با عهد چهارم زمین شناسی مطابقت میکند نام نهادند، آفرینشهایی هنری چون نقاشی روی دیوار غارها، استفاده از الیاف گیاهان برای پوشش مختصر و زیور خود ساختن.
او در این دوران رنگ را کشف کرد و برای زیباتر کردن خود و پیرامون محل زیستش به کار گرفت و در اواخر دوران پارینه سنگی یا دوران فرا پارینه سنگی بود که آتش را کشف کرد ولی قبل از کشف آتش او توانست از برگها و الیاف گیاهان مختلف که آنها را به صورت تارهای افقی و عمودی در میآورد و قرار دادن تارهای عمودی لابه لای تارهای افقی بافتهایی ایجاد کند که با گذاردن آنها در آب در دراز مدت و نقاشی بر سطح این بافتها برای پوشش مختصر و تزیین بدن برهنه ی خود استفاده کند؛ همان گونه که در کتاب پوشاک آمده است این اولین حرکت به سوی بافندگی و تهیه ی پوشاک بوده است.
«گفته شده که هوشنگ اول کسی بود که دستور داد تا حیوانات را بکشند و از پوست آنان لباس و فرش تهیه کنند و طهمورث پس از هوشنگ پادشاهی یافت، وی اول کس بود که از پشم و موی پوشش گرفت و … و به فارسی چیزی نوشت»
پوست اولین زیرانداز انسان
به باور من انسان هوشمند احتمالاً از این بافتهای ابتدایی الیاف گیاهان برای زیرانداز خود نیز استفاده میکرده است! همان طور که خواهیم دید در اواخر دوران نوسنگی هرجا که مزرعه ای از نی بوریا بوده حصیر بافی رواج داشته است. یک مطالعه ی جدید نشان میدهد که انسانهای نئاندرتال که حدود ۱۷۵ هزار سال پیش زندگی میکردند بسیار خلاق تر و باهوش تر از تصورات قبلی بوده اند؛ بنابراین احتمال اینکه آنان نیز از زیرانداز استفاده میکردند زیاد است.
عامل شکار به طور کلی آغازی برای استفاده از پوست برای پوشاک و زیرانداز بود. ولی میبایست این پوستها را نرم می کردند، ابتدا با جویدن کاری که اسکیموها هماکنون در غیاب شوهرانشان انجام میدهند، سپس با کوبیدن و پس از کشف روغن با چرب کردن آنها را نرم میساختند؛ مسلماً انسان هوشمند وقتی که از این پوستهای نرم برای تهیهی پوشاک خود استفاده می کرد، گمان می رود که این پوستهای نرم را برای زیرانداز خود نیز به کار میبرده است البته این فقط یک حدس و گمان است. زیرا هم اکنون نیز عشایر کوچر و یا روستانشینها از پوست حیوانات برای زیرانداز استفاده می کنند.
استفاده از پوست در شهرها بیشتر جنبه ی تزیینی دارد فراموش نکنیم مزید بر آن، کشف دسته چاقو در سیلک کاشان در هزاره ی پنجم تا ششم پ.م بیانگر آنست که پوست، پیش از آنکه دست کم هشت هزار سال پیش از پارچهی کلفت پشمی برای پوشاک مورد استفاده قرار گیرد، برای زیرانداز کاربرد داشت و همان طور که قبلاً گفتیم طبق آخرین تحقیقات، کشف خراشندههای انتهایی قدمت دباغی پوست به ده تا چهارده هزار سال و حتی به دوران پارینه سنگی جدید (سی تا چهل هزار سال پیش) میرسان؛د مدارک به دست آمده نشان میدهد که از ده هزار سال تا هشت هزار سال پ.م و هزاره های بعد از آن پوست مورد استفادهی مردمان آن عصر برای پوشش و زیرانداز بوده است و تاکنون نیز.
با توجه به آخرین مدارک به دست آمده در سه قاره ی آسیا و اروپا و آفریقا در بیست سال اخیر و شباهتهایی که در اشیای یافت شده از سیبری، لوانت (خاور مشرق و ممالک اطراف مدیترانه Levant) و ترکیه و در ایران نیز وجود دارد میتوان دانست که همزمان با پیدایش انسان هوشمند از چهل هزار سال تا بیست هزار سال پیش در اوراسیا (آسیا و اروپا) و نیز در ایران تمدن و فرهنگی متفاوت با دوره پارینه سنگی به وجود آمد که بیشتر پژوهشگران آن را فرهنگ فراپارینه سنگی نام نهادند و بعد از این دوران، دوران نوسنگی را از ۱۸۰۰۰ سال تا ۸۰۰۰ سال دانسته اند. ولی تحقیقات گیرشمن و واندنبرگ و دیگران نشان میدهد که دوران نوسنگی در ایران بین پانزده تا ده هزار سال پ.م بوده است.
تأثیر اختراع نخ و سوزن
از همان زمان که بشر از پوست حیوانات برای کفپوش و رواندازش استفاده میکرد، از جنبه های دیگر آن همچون زیبایی و تنوع نیز غافل نبود. اختراع سوزن و نخ بی تردید قدم مهمی در این زمینه بود و آن چیزی حدود بیست تا بیست و شش هزار سال پیش ( ۱۸۰۰۰ تا بیست و چهار هزار سال پ.م.) به وقوع پیوست.
این اختراع به بشر امکان داد تغییراتی در شکل طبیعی پوست به وجود آورد و با دوختن آن ها در کنار هم و یا روی هم پوست را بزرگ تر یا متنوع تر کند و از این طریق به برخی از امیال زیباشناختی خود دست یابد؛ این امیال که در آغاز احتمالاً از کنار هم قرار دادن دو پوست از دو رنگ مختلف فراتر نمی رفت، کم کم متنوع تر گردید و طرح های ساده و مقرون به صرفه چون راه راه و خانه در هم را پدید آورد.
دسترسی به این مراحل سریع و آسان نبود و هزاران سال تجربه و تمرین را در پی داشت اما حاصل کار چنان دل پسند و مقبول بود که بشر آن را هیچگاه از یاد نبرد و هنوز هم که هنوز است و بشر توانسته با پشم گوسفندانش انواع فرش ها را با طرح ها و رنگ های دل فریب ببافد، سرهم کردن پوست را از یاد نبرده است و هنوز شبانان و روستاییان مناطق دور افتادهی قرقیزستان و ازبکستان همان روش اجدادی خود را با بریدن و دوختن پوست گوسفندانشان به کار میبرند و برخی از گرم ترین و نرم ترین زیراندازها و رواندازها را میسازند من در یکی از روستاهای دور افتاده مازندران هزار جریب این روش را برای زیرانداز مشاهده کرده ام و همان طور که اشاره کردم در هزاره ی نهم یا هشتم پ.م که بشر طبق روایات اساطیری بافتن و ریسیدن را آموخت کم کم با رشد پشم گوسفند قادر به بافت زیرانداز از پشم شد.
زیرانداز و فرش در ایران باستان
در ایران کهن نیز چنین بود. در تاریخ طبری به هوشنگ شاه اولین کسی که آهن آورد و اینکه بفرمود تا حیوانات درنده را بکشند و از پوست آنها پوشاک و فرش کنند؛ و یا جمشید شاه که دستور داد که ابریشم و کتان و پنبه را بریسند و پارچه بافند و لباس سازند و لباسها را رنگ کنند، اشاره شده است که به چهار هزار سال پ.م بر میگردد. البته در تاریخ تطبیقی نه هزار سال پ.م آمده است.
طبق آخرین تحقیقات به عمل آمده توسط دکتر فریدون بیگلری ریاست محترم بخش پارینه سنگی موزهی ایران باستان و تیغههای کشف شده در غار یافته که به نام “خراشندهی انتهایی” گذاری شده و برای دباغی پوست در دوره پارینه سنگی جدید به کار میرفته، قدمت کاربرد پوست به ۳۸ هزار تا ۵۰هزار سال پیش از میلاد میرسد و در غار علی تپه نیز قدمت این خراشندههای انتهایی به ده هزار تا چهارده هزار سال میرسد.
گفتنی است در سلسه مقالاتی قصد بررسی تاریخ هنر فرش بافی ایران و اقوام ایرانی را داریم که این مطلب نخستین نوشتهی این سلسله مطالب است که به بررسی پوست به عنوان اولین زیرانداز ایرانیان پرداخت و در مطلب بعد به معرفی حصیر میپردازیم.
یادآور میشویم شما میتوانید آموزش قالیبافی را به صورت اینترنتی و آنلاین با بهترین کیفیت آموزشی و تصویری ازمجموعه لم آرت تهیه بفرمایید؛ آموزشی که توسط استاد لیلا میرزایی تهیه شده است.
منبع: 1000 سال تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی – مهراسا غیبی