ویژگی های قالی ارمنی باف رو در این مطلب خدمتتون ارائه میدیم تا بهتر بتونید قالی های ارمنی باف رو از سایر قالی های اصیل ایرانی و همچنین قالی های بافت ارمنستان تشخیص بدین؛ در مطلب بعدی هم بررسی کامل تری بین ویژگی های قالی ارمنی باف با قالی ارمنستان خواهیم داشت.
طرح قالی ارمنی باف
قالی ارمنی باف یک قالی با طرح شکسته است که البته در سال های اخیر با توجه به قالی های موجود به سمت گردان نیز رفته است.
این قالی دارای نقوش گیاهی (درخت و گل هایی مثل گل رز)، شکل تجریدی اژدها یا نماد S ، ماهی و پرنده است و قالیهای تصویری با نقش عقاب و کلیسا را همانند قالی ارمنستان در بردارد؛ ولی این قالی از دید ترکیب بندی کلی با طرحهایی متفاوت از قالی ارمنستان و متأثر از طرح های قالی ایرانی به ویژه مناطق مجاور خود در قالب طرحهای لچک ترنج، درختی، افشان، گلدانی، واگیرهای و تصویری و با نامهای بومی: واگیره ای، ماهی در هم، شاخ بزی، مدالیون، که نام فارسی آن ترنج یا قاب است (بسته به مورد، اگر یکی یا تعداد معدودی در طرح باشد، ترنج و اگر تعداد زیادی باشد و نقش اصلی نیز نباشد به نام قاب است) هزار بلبل، بته، درختی، گل پنبه ای (که چیدمانی متفاوت از همان گلفرنگ است)، گل رز، افشان (افشان به همراه گلدان)، لچک ترنج، چند ترنج و خشتی (خشت مربع) یا قابقابی (قاب لوزی) و… طبقه بندی میشود.
قالیبافی در روستای ارمنی نشین لیلیان
نظر به آنکه لیلیان دارای ویژگیهای خاصی در قالیبافی است، در ادامه توضیحی درباره قالی ارمنی باف این منطقه آورده میشود.
به گفته سیسیل ادواردز: «مردم روستای لیلیان مانند هزاران قالیبافی که قالیهای ساروق میبافند هنوز تصور می کنند مردم آمریکا تنها خریدار یک طرح هستند و به این جهت سالهای متمادی است که همان یک طرح را در بافته های خود پدید می آورند. طرحی که به هیچ وجه نمی توان آن را ایرانی خواند».
از ویژگیهای شاخص بافندگان ارمنی لیلیان در گذشتههای دور استفاده از نقشه هایی است که رأساً توسط نقاشان ارمنی، همانند قالیهای ارمنستان، تهیه میگردد.
نوع رنگهای به کار برده شده در این طرحها با توجه به قدمت زیاد آنها و عدم خرابی لایه های رنگ روی کاغذ طراحی، نشانگر اهمیت دادن این طراحان به استفاده از رنگهای مرغوب در ارائه طرحها است.
همچنین لیلیان افزون بر طرح هرانی و طرح ساروق، طرح خاص خود را هم دارد که عبارت است از ترنجی عنکبوتی مانند با صلیبی که همیشه در آن پنهان است و دستههای گل و اغلب روی زمینه ای به رنگ قرمز روشن مایل به صورتی به اجرا در می آید.
طبق مطالعات میدانی انجام شده، نمونه هایی از طرح های واگیرهای، گلدانی، لچک ترنج، افشان با گلدان یا افشان، دارای ریز نقشهایی هستند که یک شاخه بلند نخل مانند شامل برگ یا گل است که در میان ارامنه و بازاریان به دلیل شباهت به شاخ، به طرح شاخ بزی معروف است که از طرح های اصیل و معروف لیلیان است.
نمادهای قالی ارمنی باف
از نمادهای موجود در این نوع قالی همانند قالی ارمنستان، اژدها، ماهی، صلیب، گل نیلوفر، بته، درخت زندگی،
شکوفه، عقاب و نقش مایه مثلثی هستند.
در نهایت باید به نقوش مثبت و منفی که اصولاً در حاشیه بزرگ قالی تکرار میشوند و به گفته ارامنه، نمایانگر دو جنس زن و مرد هستند، اشاره کرد.
رنگ، مواد و نوع رنگرزی قالی ارمنی باف
در قالی ارمنی باف در قدیم تنها رنگهای ثابت گیاهی و در سالهای اخیر رنگهای شیمیایی و جوهری نیز استفاده شد.
درباره رنگهای این نوع قالی نیز میتوان گفت که گرایش به کاربرد رنگهای گرم و تیره دارد.
رنگ های لاکی، سرمه ای، قرمز، مشکی، سفید، طلایی، زرد، نارنجی، قهوه ای، سبز، آبی، شتری، خردلی، سبز یشمی و به ویژه صورتی در قالی ارمنی باف کاربرد بیشتری دارد؛ گفتنی است رنگ صورتی معمولاً از قرمزدانه به دست می آید که شیدهای صورتی روشن تا بنفش تیره را تولید میکند و در لیلیان به خصوص در قسمت پود استفاده میشود.
مواد رنگزایی که در قالی ارمنی باف کاربرد دارد، علاوه بر موارد نامبرده در رنگزاهای قالی ارمنستان، مواد دیگری چون نیل، کاه، جو، اسپرک، گلشار است.
لازم به ذکر است که در قالیهای ارمنی باف همانند برخی از قالیهای روستایی ایران، ادرار گاو به عنوان دندانه در مراحل رنگرزی در تولید رنگهای قرمز و اکر به کار میرود و سبب ثبات، شفافیت رنگ و جلوه مخمل گونه و براقی پشم قالیهای ارمنی باف میشود.
همچنین به گفته دکتر حصوری: «قرمز ارمنی نتیجه به کار بردن روناس کافی و حتی گاهی آمیختن اندکی قرمز دانه به آن است، به همین دلیل عامل دقیقی که این جلوه مخمل گونه قالی ارمنی باف را باعث می شود، مبهم است».
مواد و ابزار بافت قالی ارمنی باف
الیاف مصرفی در قالی ارمنی باف علاوه بر پشم دستریس و پنبه، گاهی کاموا و موی بز (در ناحیه فریدن) است.
دار مورد استفاده در این قالی ابتدا افقی و سپس عمودی شده است. همچنین ارامنه از سیخ در بافت استفاده نمی کنند و اکثراً با دست و بعضاً به جای قلاب از چاقویی شبیه قلم تراش جهت بافت استفاده میکنند.
رجشمار و فن بافت
نوع گره در قالی ارمنی باف، گره ترکی (متقارن) و در برخی مناطق تابع قالی ایرانی مناطق مجاور همچون کمره و قالیهای جدید لیلیان فارسی (غیر متقارن) است.
چله کشی قالی ارمنی باف در تمام مناطق به غیر از کزاز، ترکی است (چله کشی کزاز فارسی است).
رجشمار قالی های ارمنی باف بین ۱۷ تا ۳٦ (17 – 18 – 21 – 23 -26 – 28 – 32 – 35 – 36) و گاه ۳۹ متغیر است.
همچنین این قالیها تخت باف (تک پود ضخیم) و به ندرت نیز دو پودند.
همۀ فرشهای ارمنی باف اصولاً در ابعاد کوچک تولید میشدند زیرا ارامنه محصولات تولیدی خود را برای مصرف داخلی و کاربردی میخواستند؛ به طور مثال قالی های فریدن بیشتر برای مصرف داخلی و لیلیان بیشتر صادراتی بود).
با این حال تولید کناره، خرک (ذرع و چارک)، پشتی و حتی روکرسی (گلیم فرش یا فرش) و رومیزی از تولیدات ارمنیان بوده است.
همچنین ذرع و نیم، دو ذرع و قالیچه و در موارد نادر ابعاد ۹×٦ (لیلیان) نیز کم و بیش تولید میشده است.
لازم به ذکر است که فرشهای ارمنی باف فریدن، از نسبتهای غیر متعارفی در عرض نسبت به طول برخوردار بوده اند؛ به عبارت دیگر عرض عمومی این نوع فرشها از میزان عمومی و متعارف سایر نقاط ایران کمتر بوده است و از آن میتوان به عنوان یکی از مشخصات فرشهای ارمنی باف فریدن نام برد.
شیرازه فرشهای ارمنی باف متصل است و قیچی کاری در حین بافت صورت می گیرد.
تا به این لحظه در مجموعه مقالاتی شما را با قالی های ارمنی باف ایران و قالی های ارمنستان آشنا کردیم و در مقاله پایانی به مقایسه ای مختصر بین این دو خواهیم پرداخت.
شایان ذکر است این مطلب برگرفته از زحمات و تحقیقات عزیزانی چون آرزو سلطانی نژاد، حمید فرهمند بروجنی و تورج ژوله میباشد.