در این مقاله سعی داریم شما رو با ویژگی های فرش دستباف ارمنستان آشنا کنیم تا در ادامه به بررسی این قالی های ارمنستان با قالی های ارمنی باف ارمنستان بپردازیم.
طرح های فرش دستباف ارمنستان
طرح قالی ارمنستان هندسی محسوب می شود و مهم ترین آن قالی نقش آب و اژدها (Dragon Carpet) ، قالی های کتیبه دار و قالی های ویشایاگورگ است که مضامین زیر را در بردارد:
اشکال صلیبی، هشت ضلعی، نقش و نگار طبیعت با طرحهای گیاهی (شاخ و برگ، گل و بوتهف گلها و درختان مختلف، گل سوسن، گل سرخ، انگور، نخل زینتی، آذین گل سرخی و تصاویری از بهشت) حیوانات، اژدها، مار، گوزن، اسب، گاو، بزکوهی، گوسفند، عقاب، طاووس، کبوتر، بلبل، خروس، اردک و جنگ ققنوس و اژدها یا عقاب و اژدها)، خورشید، ستاره حتى انسان و زنجیره های مدور حاوی نقوش گوناگون، مکان و تاریخ بافت قالی و نماد S در وسط قالی به رنگ قرمز سیر و مشخصه قالیهای قدیمی است.
قالی ارمنستان با مضامین نام برده در یک طبقه بندی با عناوینی همچون قالی کتیبه ای (مانند قالی یراخوران)، ویشاپاگورگ (ویشا = اژدها، اسلیمی؛ گورگ = کورک، قالی) قرار دارد که زمینه این قالی ها با گل و بوته پوشانده شده است.
همچنین قالی های خورشیدی گرافه آرتسواگورگ یا قالی عقایی با نقش ویژه گلبرگهای دارای پیشرفتگی (از زیر مجموعه های ویشاپاگورگ)، آرستاخ (دارای تصاویر انسان و بالهای ققنوس) هشت ضلعی، کارتوچ یا کارتوشه (مزین به نقش صلیب در قسمتهای مختلف زمینه)، مهاجر، گل بوته ای (شبیه قالی تبریز)، نقش اژدها (تحت تأثیر قالیهای چینی)، آناهیتا و قالی هایی که توسط نقاشان همچون هایگورگ و هاکوپ کشیشیان طراحی شده اند، تقسیم بندی میشود.
در کل قالی های نامبرده ترکیبی از نقوشی را که قبلا ذکر شد، در بر می گیرند.
نماد فرش های ارمنی
از نمادهای موجود در این قالی اژدها که هم نماد خوبی، حکمت، نگهبان بهشت و محافظ آب و هم شر به عنوان نماد تاریکی است.
البته این نماد به صورت بسیار انتزاعی یا با حرف S که حرف اول نام خدا در زبان ارمنی نیز هست به کار میرود و در قالی ارمنستان این حرف نماد مار کوچک و آب هم هست.
ماهی (نمادی از آیین مهر)، صلیب (نماد خورشید، چهار عنصر هستی، جاودانگی، آیین مسیح و همچنین وفاداری)، گل نيلوفر (نمادی از آیین مهر)، بته، درخت زندگی (نماد درخت حیات بی مرگی و جاودانگی)، شکوفه (نماد حاصلخیزی) و عقاب (نماد قدرت و پیروزی)، نقش مایة مثلثی (نماد کوه، نعمات خداوندی و محافظ خانواده) از نمادهای دیگر موجود در این نوع قالی هستند.
همچنین نمادهایی همچون خورشید (نماد منبع زندگی)، نبرد اژدها و عقاب (چشم اندازی از جهان)، ققنوس، صلیب شکسته، اسلحه کمان و شمشیر، سر یا شاخ گوسفند (نماد حاصلخیزی و سعادت)، نقش جنگ خروس و گاو در قالی ارمنستان کاربرد دارد.
جنگ این دو حیوان عنصری جهت احیای طبیعت بوده است و برنده این جنگ ها عنصری برای عبادت در نظر گرفته می شد.
رنگ، مواد و نوع رنگرزی قالی ارمنستان
درباره رنگهای قالی ارمنستان طبق نمونه های تصویری می توان گفت که بیشتر گرایش به کاربرد رنگهای تیره دارد.
رنگهای لاکی، سرمه ای، قرمز، مشکی، سفید، طلایی، زرد، نارنجی، قهوه ای، سبز، آبی و قهوه ای تیره از جمله رنگهای این قالی است.
رنگهای مورد استفاده در قالی ارمنستان طبیعی (گیاهی، حیوانی) یا شیمیایی است.
از رنگ های مهم قالی ارمنی رنگ ورتان کارمیر (کرم شراب کش) است. رنگ ارغوانی (ورتان) از واژۀ ورت گرفته شده که در ارمنی به معنای کرم است؛ کرمی که رنگ قرمز تولید میکند، در دره آرارات یافت میشد. مواد خام این رنگ توسط مورخان و جهانگردان بیگانه تحسین شده است و شبیه به حشره ای بنام قرمزدانه میباشد.
بنابر این ورتان کارمیر نوعی قرمز دانه است. واژه ترکی «کارمیز» هم به معنای قرمز به مرغوبترین رنگ قرمز در ارمنستان که از کرم درست شده است، اشاره دارد.
نوعی رنگ قرمز دیگر که از گیاهی به نام مارینا به دست می آمد توسط ارمنی ها به کار میرفت.
طبق اظهارات مورخ یونانی قرن پنجم قبل از میلاد، هرودوت، یکی از مهمترین رنگهای قرمز ارمنستانی، روناس بود که در تولید رنگ قرمز کاربرد داشت.
از مواد رنگزای دیگر در قالی ارمنستان میتوان به آلاله، نعناع، فرقيون، زعفران، ریشه های شیرین بیان، زرشک، پوست پیاز و برگ درخت گردو اشاره کرد.
مواد و ابزار قالیبافی ارمنستان
الیاف مصرفی در قالی های ارمنستان پشم، ابریشم، کنف و کتان است. دار مورد استفاده در این قالی ابتدا افقی بوده و سپس عمودی شده است.
قابل ذکر است که قدیمی ترین ابزار قالیبافی کشف شده در ارمنستان Ktutich نامیده می شود و تاریخ آن به قرن دو قبل از میلاد باز می گردد. این وسیله از استخوان ساخته شده و بسیار شبیه به ابزاری است که امروزه به کار میرود.
رجشمار و فن بافت
نوع گره قالی ارمنی دو گره است که همان گره ترکی (گره متقارن) است؛ در میان ارامنه گره فارسی (گره نامتقارن) به 1.5 گره و گره ترکی به ۲ گره معروف است.
چله کشی قالی ارمنی طبق منابع موجود همانند چله کشی فارسی است و خارج از دار انجام شده و سپس روی دار آویخته میشود.
در مورد رجشمار و فن بافت قالیهای ارمنستان در کتاب قالی های ارمنی آمده است: «تعداد گره ها در هر خانه بر حسب دسی متر مربع متفاوت است و در کوبیدن نخهای میانی از پود ضخیم استفاده می شود.» این گونه برداشت می شود که تراکم قالی ها بر حسب تعداد گره ها در ۱۰سانتی متر مربع محاسبه می شود و همچنین قالی های ارمنستان تخت باف (تک پود ضخیم) است.
شیرازه فرشهای ارمنستان اصولاً متصل است و قیچی کاری در حین بافت صورت می گیرد.
در مطلب قبلی تاریخچه قالیبافی در ارمنستان را برایتان شرح دادیم و در آینده از فرش های ارمنی باف ایران برایتان سخن خواهیم گفت.
شایان ذکر است این مقاله زیبا بخشی از تحقیقات و مقالهی عزیزان آرزو سلطانی نژاد، حمید فرهمند بروجنی و تورج ژوله میباشد.