در این مطلب به بررسی ویژگی قالی سیستان و معرفی مختصر انواع قالی سیستان شامل قالی گلدانی، قالی گل قندانی، قالی چپات اشتر، قالی فتح اللهی و قالی گل چیتک می پردازیم.
سیستان منطقهای در قسمت شمال شرقی استان سیستان و بلوچستان است. در اوستا سیستان یازدهمین سرزمینی است که توسط اهورا مزدا خلق شده است. این منطقه نه تنها از جنبه اساطیری بلکه از حیث تمدن نیز از مراکز بزرگ تاریخی محسوب میشود.
صنعت قالی بافی سیستان ویژگیهای خاصی دارد و در گذر قرنها، نه تنها جلوهای بزرگ از هنر و صنعت این سرزمین، بلکه جزئی از زندگی مردم نیز بوده است.
بافتن فرش در سیستان سابقهای بس طولانی دارد و سنت بافندگی سیستانیان به بافته های سکایی جهان باستان میپیوندد؛ در منابع قدیم از فرش سیستان در ردیف بهترین بافتهها یاد شده است اما تحولات تاریخی، جغرافیایی، مذهبی و اعتقادی مردم و تأثیر اقوام مختلف باعث شده تا قالی امروز سیستان، سنتهای کهن خود را از دست داده و ویژگیهای جدیدی کسب کند.
از این رو به جهت آشنایی با قالی معاصر سیستان، ویژگیها و خصوصیات بارز آن را از نظر رنگ و نقش در چند مطلب بررسی میکنیم.
مواد اولیه فرش سیستان
فرش سیستان که اکنون منحصر به قالی گستردنی است سه نوع ماده اولیه دارد:
الف) پشم محلی که از گوسفندان منطقه گرفته شده و اغلب پشمی سفید و مرغوب است.
ب) نخ که محصول کارخانه های ریسندگی است.
ج) مو که برای بافت لوار قالی استفاده می شود.
ویژگی های نقوش قالی سیستان
نقوش متن و حاشیه قالی سیستان نیز ویژگیهایی دارد که می توان آنها را به چند دسته کلی تقسیم کرد:
الف) قالی گلدانی
نقشمایه اصلی متن این نوع قالی گلدان است که در آن معمولاً دو گلدان به صورت قرینه و افقی قرار دارند و درخت سرو یا نمادی از درخت زندگی جهت پر کردن متن به کار رفته است.
رنگ اصلی زمینه این قالی سیاه یا قهوهای بوده و رنگ نقشها متشکل از قرمزهای مختلف همراه با عنابی و سبز تیره است؛ در نقاط مختلف سیستان این قالی را با تغییراتی در حاشیه و انواع گلدانها میبافند.
ب) قالی گل قندانی
نقشمایه اصلی این قالی «گل قندان» است که به طور افقی یا در عرض قالی در ردیفهای سه تایی و چهار تایی تکرار می شود؛ رنگ زمینه قایل گل قندانی معمولاً آبی سرمه ای بوده و نقوش آن با رنگهای مختلف سیاه و سفید کار میشود.
مردم منطقه این قالی را نیز در نقاط مختلف با تغییراتی در رنگ زمینه و نقش میبافند.
ج) قالی چپات اشتر (جای پای شتر)
قالی چپات اشتر دو نقشمایه در متن قالی دارد که از یک شکل بزرگ هشت ضلعی با میان مایه شش ضلعی تشکیل شده که خود متشکل از چهار قسمت بوده و دو به دو با هم متقابل و متقارن هستند؛ رنگ غالب در قالی چپات اشتر رنگ قرمز است.
د) قالى فتح اللهي
نقش متن قالى فتح اللهي لچک ترنج است. دو گل در قسمت پایین و بالای ترنج وجود دارد که نقش و نمادی از آیینه است و در انتهای متن قالی سر ترنج یا کلاله بافته میشود.
رنگ زمینه این فرش قرمز سیر و در بعضی قاط قرمز نارنجی بوده و رنگ لچک ها نیز قهوهای شتری است.
ه) قالی گل چیتک
در قالی گل چیتک نقش متن و حاشیه همسان بوده که یادآور قالی کهن سیستان است. این طرح گلهای چهار پر دارد که در داخل یک مربع قرار گرفته و به صورت هندسی در کل زمینه قالی تکرار میشود و رنگهای آن شامل قرمز، سیاه و سفید است.
این مطلب که برگرفته از مقاله «بررسی نقش و رنگ در قالی سیستان» اثر زهرا حسین آبادی و دکتر زهرا رهنورد میباشد، مقدمهای است بر مطالب بعدی که به تفصیل به بررسی نقوش و رنگ قالی سیستان میپردازند.
بانوان و علاقه مندان سیستانی و بلوچی عزیز که تمایل به فراگیری آموزش بافت قالی را دارند میتوانند نسبت به خرید دوره های آموزش قالی بافی لم آرت که توسط سرکار خانم لیلا میرزایی تهیه شده، اقدام کرده و آموزشها را به صورت آنلاین در هر زمان و مکانی مشاهده و همچنین ابزار آلات قالی بافی را نیز از فروشگاه لم آرت خریداری و درب منزل دریافت کنند.