در ادامه بررسی فرش های مناطق، در این مطلب به بررسی مشخصات و ویژگی فرش دستباف تبریز میپردازیم و تا حد امکان مهمترین ویژگی های قالی تبریز را بیان میکنیم.
چند نمونه از طرح های شناخته شده فرش تبریز
طرحهای شناخته شده ناحیه تبریز عبارتند از: طرح مستوفی (گل فرنگ مستوفی)، اسلیمی ترنج دار، اسلیمی لچک ترنج، نقش ماهی یا هرانی، گلدانی، میناخانی، طرح درختی، طرح تصویری، طرح باغی یا گلستانی، طرح شکارگاه و…..
تکنیک های جدید قالی تبریز
در فرش تبریز ابداعاتی خصوصاً در چند دهه اخیر انجام شده که حالتی خاص را به فرش اعلای این منطقه داده است. این خلاقیتها در نقوش رنگ و بافت نمود کرده و سبب به وجود آمدن آثار بدیع در زمینه تولید فرش نفیس ایران گردیده که تاکنون سابقه نداشته است.
تحول در رنگ آمیزی
– نمایش عمق
از جلوه های جدید در رنگ فرش معاصر تبریز به کارگیری عمق و بعد یا پرسپکتیو در این طرح دو بعدی است که شناسهای خاص به فرش تبریز داده است. چنانکه در تصویر زیر گوشه ای از حاشیه بیرونی این قالی را میبینیم، رنگ آمیزی و سایه های فرش به گونهای است که چرخش اسلیمی برگی و نقوش تزئینی بین آنها برجسته به نظر آمده و همچنین به کارگیری نقوش تکراری در حد فاصل حاشیه پهن و این تزئینات حاشیه باریکی را شکل داده که به سبب استفاده از رنگهایی با هارمونی صورتی تا بنفش این لوزیها حالت برجسته به خود گرفته است. این حالت رنگ آمیزی قاب چوبی پرنقشی را در اطراف فرش تداعی میکند.
استفاده از رنگ برای فضابندی
تحولی دیگر در ابداعات فرش تبریز استفاده از رنگ برای پر کردن فضاهای خالی به جای نقش است که با به کارگیری رنگهای دارای هارمونی و هماهنگی با طرح فضاهایی خاص قرابتی زیبا بین طرح و رنگ ایجاد میشود. چنین فنی را در طرحهای زیر خاکی جدید میبینیم.
به کارگیری سایه روشن رنگی
نوآوری دیگر در فرش تبریز به کارگیری سایه به استفاده از رنگ است. استفاده نامحدود از رنگهای هم خانواده و ایجاد سایه روشن باعث القای عمق میشود. از ویژگیهای دیگر تعادل بین رنگهای سرد و گرم بوده که وجود این سایه و روشنها در گلها و متن حالتی برجسته به نقوش میدهد. این روش توانسته گلها را طبیعیتر کرده و به سبک رئال واقع گرایانه نزدیکتر نماید.
– دورگیری
به کارگیری ابریشم سفید و رنگی به منظور دورگیری گل ها و برگها از دیگر ویژگیهای فرش تبریز بوده و همچنین استفاده از چند رنگ هم خانواده برای سایه زدن به طرح حالتی خاص میبخشد. زیبایی این گونه فرشها در هماهنگی کامل بین رنگهای مصرفی آن است.
ابداع در طرح
پس از آوردن چند نمونه در مورد خلاقیت در رنگ جا دارد به سراغ تحولاتی در طرحهای جدید این ناحیه رفته و درباره آنچه که فرش تبریز را متفاوت و جذاب کرده توضیحاتی داده شود. از میان فرشهای نفیس به طرح چند نمونه از آنها اشاره میشود.
طرح زیر خاکی فرش تبریز
یکی از انواع طرح های فرش تبریز طرح زیر خاکی است. این سبک دارای رنگهای ویژه خصوصاً رنگ بژ، زیتونی و سدری است که حالت زیر خاکی را به نقش میدهد. عناصر تشکیل دهنده طرح آثار و ابنیه باستانی و نقش شاهان و شخصیتهای ادبی و شعرای گذشته ایران است.
گاهی برای استحکام بیشتر در طراحی نقوش باستانی در بین فضاهای چرخشی اسلیمی و ختایی قرار میگیرند؛ در این جا وجود چرخش های متنوع از گل ها را میبینیم در میان چرخش ها، طراح از وجود یکی از نقوش بسیار شناخته شده دوران ساسانی با نام گریفن استفاده کرده است.
در ضمن ما در یکی از مطالب قبلی تاریخچه فرش تبریز را به صورت کامل برایتان شرح دادیم؛ توصیه میکنیم آن مطلب را هم مطالعه بفرمایید.
به کارگیری عناصر جدید در الگوهای سنتی
تصویر زیر طرح اسلیمی لچک ترنج است. طرح مورد نظر دارای مدالیون بیضی است. طرح اسلیمی لچک ترنج یکی از قدیمیترین و با سابقه ترین طرحها در تبریز و به طور کلی در طرحهای گردان ایران است. زیبایی این فرش به خاطر اسلیمیها و تعادل در رنگ آمیزی آن است. الگوی طرح یک الگوی سنتی است اما نقش مایههای آن جدید و غیر متعارف بوده و چنانکه دیده میشود طرح دسته گلهایی که بین اسلیمیها قرار گرفتهاند شباهتی به گلهای ختایی و یا حتی گلهای فرنگ ندارد. شاید بتوان اسلیمی به کار رفته در این طرح را در گروه اسلیمی برگی طبقهبندی کرد اگر چه که برگهای آن شباهت زیادی به طرح فرشهای اروپایی خصوصاً فرانسوی دارد.
نکاتی در مورد پشم
برای بافت فرشهای نفیس از پشم مرغوب و ظریف امرینوس استرالیایی و یا نیوزیلندی استفاده میشود.
پشم دستریس محلی در این بافت به کار نمیرود زیرا این پشم چون به صورت سنتی تهیه میشود ضخامت در تمام طول تار یکسان نبوده و ظرافت لازم را برای گرههایی با رح شمار بالا ندارد. در عوض در بافته هایی با رج شمار ۳۰ به پائین پشمهای دست ریس ایرانی به خوبی جوابگو است و اکثراَ در بافت این فرشها از رنگهای گیاهی استفاده میشود.
به طور کلی فرشهای ظریف مقاومت فرشهای به اصطلاح گوشتدار ضخیم بافت را نداشته و رنگهای آنها نیز ماندگاری رنگهای گیاهی را ندارند؛ در فرشهای ضخیم تبریز از پشم برای بافت گره یا پرز و از نخ یا پنیه برای چله فرش و در فرشهای رج شمار بالا از پشم خارجی و ابریشم برای پرز و از نخ پنبه ای یا ابریشم برای چله استفاده میشود. البته پود نیز از جنس پنبه است.
نکاتی در خصوص ابریشم
ابریشم مصرفی در بافت فرشهای نفیس ابریشم تولید داخل کشور است. البته تمام تولید کنندگان این گونه فرشها ترجیح میدهند از نوع مرغوب ابریشم ایرانی استفاده کنند. چنانکه نوع درجه یک آن در بازار نباشد ناچاراً از ابریشم خارجی استفاده میشود.
نکاتی در خصوص رنگ
در اکثر فرشهای نفیس و ممتاز این ناحیه از رنگهای شیمیایی مرغوب برای رنگ آمیزی کرک و ابریشم استفاده میشود غیر از چند مورد استثنایی که از رنگ گیاهی استفاده میکنند. علت آنکه بیشتر از رنگ شیمیایی استفاده میشود به دلیل رگهدار شدن پشم پس از رنگرزی گیاهی است. در تبریز محدودیت رنگ وجود ندارد. طراحان و نقاشان با طیب خاطر رنگهای متنوع را در آثارشان به کار میبرند.
نکاتی در خصوص کارگاههای بافندگی
اکثر کارگاهها در شهر تبریز و خصوصاً در روستاهای اطراف این شهر قرار دارند؛ فرشهای اعلا در شهرهای مجاور از جمله مراغه مرند ماکو و آذرشهر نیز تولید میشود. همچنین در میان فرشهای تبریز فرش تمام ابریشم نیز بافته میشود، بافت و تولید این گونه فرشها اکثراً در کارگاههای اردبیل و مراغه صورت میگیرد.
مشخصههای دیگر از فرش نفیس تبریز
با توجه به مطالب ذکر شده و به دلیل نبود منابع پس از مصاحبه با تنی چند از صاحب نظران در زمینه تولید و طراحی فرش تبریز، ویژگی و خصوصیت فرشهای این منطقه را در دو دهه اخیر مورد بررسی قرار میدهیم. نکات مهم حاصل از این مصاحبه ها به شرح زیر است.
- اکثر کسانی که در کار تولید بوده و توانستهاند جایگاهی خاص در بازار فرشهای نفیس داشته باشند، (چنانکه خود مدعی اند) کار با فرش را از اولین پله یعنی شاگردی آغاز کرده و در کلیه مراحل تولید از جمله رنگرزی، چله دوانی، بافت و غیره فعالیت گستردهای دارند. عموماً این افراد کار طراحی را به صورت تجربی و از روی عشق و علاقه دنبال کردهاند.
- طراحان فرش تبریز علاقه وافری به نوآوری دارند. البته اکثراً معتقد به حفظ اصالتهای طراحی نیز هستند. این افراد، پایه یک طرح خوب و موفق را پایبندی به اصالتها به همراه نوآوری میدانند.
- از دیگر توضیحات این عزیزان آنکه یک طراح موفق نخست باید یک نقاش موفق باشد زیرا یک طرح هر قدر هم که خوب و قوی اجرا شود، چنانچه رنگ آمیزی صحیح و مناسبی نداشته باشد، جلوه لازم را نخواهد داشت. پس نکته بسیار مهم برای طراحانی که در مراکز آموزشی و دانشکدههای فرش آموزش میبینند این است که علاوه بر تمرین در خصوص طراحی حتماً باید در زمینه نقاشی و رنگ آمیزی نیز فعالیت مستمر داشته باشند تا بتوانند طرحی مناسب با رنگ آمیزی خوب ارائه دهند.
نتیجه گیری
فرش نفیس در ایران همیشه زینت بخش دربارها، کاخ ها، مساجد و منازل افراد بوده است. خصوصاً در دوران صفوی اوج هنر قالی بافی بوده و شاهد خلق تکنیکهای مختلف بافت و طرحهای بدیع در این زمان هستیم؛ با آنکه بعد از صفویه این هنر صنعت رو به افول گذاشت اما در صد سال اخیر به عنوان دومین صادرات عمده ایران مطرح شد.
در آغاز سال های بعد از انقلاب اسلامی به دلایل خاص مورد بیمهری و بیتوجهی قرار گرفته و جایگاه همیشگی خود را از دست داده است. اما طی بیست سال گذشته شاهد تحولات زیادی در زمینه تولید فرش هستیم.
خلاقیت های زیادی در این زمینه صورت گرفته که شامل طرح، بافت و مواد مصرفی است. نمونههایی چند از فرشهای نفیس که در تبریز و در سایر نقاط عمده قالیبافی ایران تولید میشود از نظر هنر و زیبایی دست کمی از این فرشها آنچنان ظرافتی به کار رفته که در طول تاریخ فرش بافی ایران بیسابقه است.
مقاله «معرفی ویژگیهای فرشهای نفیس تبریز در دو دهه گذشته» اثر افسانه طاهباز و مهرانیز مظاهری تهرانی
اطلاع دارید که ما در مجموعه لم آرت در کنار آموزش قالیبافی، به ارائه مطالب آموزشی و خبری در رابطه با فرش و قالیبافی نیز میپردازیم؛ بخشی از این مطالب به بررسی فرش های مناطق مختلف کشور اختصاص دارد؛ به طور مثال در یکی از این مطالب قالی کرمان را بررسی کردیم؛ پس این مطالب را از دست ندهید.