در نقوش به کار رفته در فرش، دو حیوانی که دو طرف درخت زندگی قرار دارند معمولاً دو پرنده هستند، پرندگانی نظیر طاووس، بلبل، گنجشک و …. این درخت با دو پرنده ای که در دو طرف آن قرار دارد، نمادی کیهانی است.
در بسیاری از باورها، درخت زندگی نمادی از باروری محسوب میشود که بر مبنای این نماد و در طول زمان، این نقش دارای جایگاهی جادویی شده است؛ شاید هدف از به تصویر کشیدن این نقش و آرایه در قالب های گوناگون قالی های ایران، علاوه بر زیبایی، اشاره به همین مفهوم کهن و نمادین- یعنی درخواست باروری- داشته باشد؛ به گفتهی پرهام، پرندگان پاسدار درخت مقدس شدند، که نماد باروری خاک بود.
به همان شکل که گیاهان و درختان مقدس متنوع و متفاوتند، تصویرگری این رستنی های مقدس بر روی فرشهای ایرانی از تنوع خاصی برخوردار است. نظر به این که اعتقاد به بهشت ازلی و فردوس برین اندیشه ای بنیادی و اصیل در تمدن ایرانی است بازتاب این تفکر در طرح های فرش های ایرانی آشکار است و از آنجا که بهشت دارای درخت ازلی و ابدی است نقش درخت زندگی بر فرش های ایرانی ازلی و ابدی است.
درخت زندگی سمبلی از شادابی و تداوم است و به علاوه محور جهان نیز به شمار میرود. سمبلی است که ریشه ها و شاخه های آن جهان زیرین و جهان ملکوتی را به هم متصل میکند. این درخت در نقشپردازی ها گاهی نیز میان دو پرنده قرار میگیرد که اشاره ای است به وحدت و حیات دوباره.
این نماد به اشکال گوناگون در قالی های ایرانی نمود پیدا میکند، گاهی در مرکز قالی به صورت تک درخت و گاه به همراه دو درخت کوچکتر در دو طرف آن به همراه نگهبانانش که گاهی واقعی و گاهی انتزاعی کار میشود و گاهی به صورت نقش ترنجی مرکزی و یا همراه با گلدان قابل تشخیص است.
در کل، مفهوم برکت و باروری و آرزوی بهشت، منشاء تصویرگری نماد درخت زندگی بر روی فرش های ایرانی است. گاهی نیز درخت زندگی در محراب نقش میشود و محراب که جهت دهی مؤمن به سوی مکه است و دروازه ی بهشت را او نشان میدهد و علاوه بر این که یک پناه و مکان امن برای او است نشانگر رابطه ی او را با جهان ملکوتی است. به کارگیری نقش درخت در جایگاه محراب علاوه بر این که تمثیلی از بهشت است نیز تمثیلی از موجودی تسبیح گو یعنی انسان است چرا که تصویر کردن انسان در دوران اسلامی مشمول ممنوعیت نقاشی در مکان نماز و عبادت بود بر خلاف درخت، پس میتواند جانشین خوبی برای انسان در مکان محراب باشد.
ترکیب گلدان و پرنده در فرشهای شهری و روستایی ایران نقشی پر کاربرد است و همچنین گرچه نقش پرنده در قالی های خشتی نقشی است که به کرات از آن استفاده شده است اما ترکیب گلدان و پرنده کمتر در فضای خشت ها مورد استفاده قرار میگیرد؛ این مسأله شاید به دلیل فضای محدود خشت باشد و اصولاً در خشت ها پرندگان جفتی و در میان گلها به کار گرفته میشوند؛ با این حال در نمونه های محدودی پرنده در دو طرف عنصری گیاهی در درون خشت ها نقش میشود و بیشترین کاربرد این نقش ترکیبی در قالیهای گلدانی و گلدانی – محرابی است. این امر در فرشبافی منطقه ی چهارمحال و بختیاری نیز صدق میکند.
گلدان نمادی کهن مرتبط با آیین باروری و حاصلخیزی است که از هزاره ی سوم پیش از مسیح تا زمان حال به اشکال گوناگون و بیشماری تجسم یافته است. بر طبق تداعی های نمادینی که گلدان دارد، معمولاً آن را به حالت مستقر بر پایه ی هلالی شکل ماه نشان میدهند و در آن گیاهانی مینهند، و این نشانه ی فراوانی و یا یکی از درختهای کیهانی است.
از لبه گلدان غالباً یک جفت اسلیمی ریز آویخته است که در اصل خوشه های خرمایی بوده است که بر ماه درخت آویخته بود و سپس شاخه های آویخته بر هر یک از دو درخت کیهانی است که از شاخه های درخت نخل برآمده و سرانجام به درون خود گلدان بازگشته است.
از جمله مواردی که نقوش گلدانی در آنها کاربرد دارد، حوزه های عشایری بختیاری، الگوهای ارامنه و نیز آثار و ابنیه موجود در استان چهارمحال و بختیاری به ویژه قلعه ی چالشتر است.
همانگونه که در تصاویر آورده شد، در نمونه های بسیاری از فرش چهارمحال و بختیاری این همنشینی نمادین پرنده و درخت به چشم میخورد. این همنشینی نمادین در برخی موارد پرنده و گیاه بوده و در اکثر نمونه های فرش این منطقه همنشینی پرنده و گلدان بوده است.
گلدان همان طور که گفته شد نمادی از درخت زندگی و حاصلخیزی و باروری و جاودانگی بوده است. در نمونه هایی گونه ی پرنده طاووس بوده تصویر 28 و در موارد دیگر عقاب بوده است. در کتاب از آبی آسمان تا سرخی دشت فرش چهارمحال و بختیاری قالیچه ای متعلق به حوزه ی بافت شلمزار را آورده که در این قالیچه دو عقابی را میتوان دید که دو طرف درخت زندگی قرار گرفته اند و صور اسرافیل آن را با نام قالیچه ی درخت زندگی آورده است.
تصویر دیگر متعلق به قالی محرابی- گلدانی شلمزار متعلق به حوزهی فرشبافی روستایی منطقه ی چهارمحال و بختیاری است که حدودا در سالهای 40–1920 م. در ابعاد ۲۰۰×154 سانتیمتر در شلمزار بافته شده است. این نقش از نقوش بسیار پُرکاربرد و معروف این منطقه است. طرح این قالی را یک گلدان، 2 عقاب، 2 هدهد، 2 پرنده ی دیگر در بالای زمینه وگلهای متعدد تشکیل میدهد که دو عقاب در دو طرف گلدان نقش شده اند.
همان طور که در این دو تصویر دیده میشود عقاب دو سوی گلدانی قرار گرفته است و عقابها نیز هر یک توسط درخت سروی احاطه شده اند. سرو از دیرباز از جمله درختانی بوده که مورد توجه ایرانیان بوده و همواره آن را در آثار خود به کار میبردند. سرآغاز باور به این درخت به تمدن عیلام، آشور و هخامنشیان برمیگردد که یگانه درخت مقدس است و آن را نماد خوشی و خرمی میدانند و در ایران باستان از دیرباز سرو درختی مقدس بوده است که تصویر آن نیز به کرات در نقوش حجاری تخت جمشید به کار رفته است و نماد جاودانگی و حیات پس از مرگ بوده است.
بافنده در این فرش، با نقش کردن درخت سرو و همین طور گلدان وسط که میتواند تداعی کننده ی درخت زندگی باشد چرا که گلدان نماد باروری و حاصلخیزی است و همچنین عقاب های دو طرف آن که میتوانند به عنوان نگهبانان آن باشند، خواسته معنایی مقدس و فرازمینی به اثر بدهد و آن را از دنیای مادی فراتر برد و اشاره ای به جاودانگی و حیات پس از مرگ داشته باشد.
عقاب به عنوان پرنده ی خورشیدی مطرح است و همین طور نماد حاصلخیزی و فناناپذیری است و همان طور که در نمادشناسی عقاب آورده شد، در فرهنگ بختیاری بر عمر طولانی عقاب اشاره شده است که با گلدان که نماد درخت زندگی و جاودانگی است میتواند در ارتباط باشد.
از سویی سرو همانند عقاب نماد خورشید است، درخت سرو ویژه ی خورشید است و درختی همیشه بهار و سبز است که کنایه از بهار است و درختی بوده که گاه در دو طرف درخت زندگی به مثابه نگهبان نقش میشده است و در یک رابطه همنشینی عقابها و درختان سرو اشاره به گلدان دارند که هر یک با اشاره به دیگری توانسته اند به مفهوم و معنای مورد نظر دست یابند. از نظر تناسب نیز عقاب کوچکتر از گلدان نقش شده است.
در اینجا اشاره ای به تقدس عنصر گلدان است و با اهمیت بودن گلدان نسبت به عقاب نشان داده شده است و در طول این مبحث تناسب عقاب و سرو نیز قابل تأمل است و نشان از ارزش و اهمیت بالای عقاب در این منطقه دارد.
تفسیر معنایی- محتوایی گونه های نقش پرنده در فرش چهارمحال و بختیاری با رویکرد نمادشناسی؛ عاطفه حیدری سورشجانی و ایمان زکریایی کرمانی، دکتر نادر شایگانفر و دکتر عباس قنبری عدیوی.
در پایان یادآور میشویم که شما در هر نقطه از ایران زمین و یا دنیا که باشید میتوانید با خرید دوره های آموزش قالی بافی لم آرت، در هر زمان و مکانی به آموزش ها دسترسی داشته باشید و البته از پشتیبانی مستقیم استاد لیلا میرزایی نیز بهره مند شوید.