انسان هوشمند در مرحله شکار و غارنشینی و کوچ کردن از پوست حیوانات و حصیر و در مرحله روستانشینی و کشاورزی و دامداری از پشم فشرده ی گوسفند (نمد) که فرانسویها به آن فوتر feature گویند نیز برای پوشاک و زیرانداز استفاده میکرد.
تقدم نمدمالی بر بافندگی
هنر نمدمالی بر هنر بافندگی مقدم بوده است زیرا طبق تحقیقات به عمل آمده در ایران قرنها پیش از الیاف بافته گوسفند برای پارچه بافی و تهیه پوشاک، نمد، برای لباس و پوشش سر و زیرانداز مورد استفاده بوده است؛ هم اکنون نیز در برخی از روستاهای ایران تهیهی زیرانداز پوشاک و کلاه از نمد رواج دارد از این قبیل میتوان به پوشش چوپانان اشاره کرد.
کلاه های نمدی از هزاران سال پیش در ایران رایج بوده است و ما تکامل یافتهی آنرا در دوران مادها و هخامنشیان بر نقش برجستههای تخت جمشید مشاهده می نماییم.
توجه داشته باشیم که زیراندازهایی چون پوست و حصیر و نمد مرحلهی آغازین بافت گلیم، گبه، جاجیم، زیلو، پلاس و فرش یا قالی به عنوان زیرانداز میباشد.
چوقا chogha در کردستان پسک Pasak یا پستک Pastak نامیده میشود و چوپانان قشقایی به آن کپنک Kapanak گویند، انواع دیگری از نمدهای پوششی با نامهای مختلف چون نمد -کرک، نمد – کله بال، نمد – کلوفور در باختران و نمد – کوچمه (نمد ترکمنی) وجود دارد.
بختیاریها گاهی آنرا چوخا تلفظ مینمایند؛ نوعی سرداری یا عبای دهقانان است که مردان بختیاری روی تن پوشهایشان میپوشند که زنان آنرا با نخ ریسیده شدهی پشمی میبافند دارای نقشهایی با خطوط عمودی پهن و باریک با رنگهای مشکی یا سرمه ای میباشد.
نمد مالی
و اما نمد مالی! تهیه نمد از مهمترین هنرهای ایرانیان به ویژه در مناطقی مرطوب چون گرگان و مازندران بوده است. البته در مناطق دیگری چون اصفهان، فارس، سرپل زهاب و یا در میان ایلات کوچرو بختیاری و قشقایی در بیرجند و بعضی از روستاهای آن، سربیشه و روستای مرک Marak ، شهر سوخته و غیره نیز رایج بوده است.
آقای فرزاد فروزان فر تنها انسان شناس جسمانی در پژوهشگاه میراث فرهنگی ایران میگویند نسوج نرم بدن انسان پس از مرگ در مدت زمان کوتاهی به دلیل فعل و انفعالات شیمیائی در خاک از بین میرود و آنچه برجای میماند استخوانهای اوست… مشاغل نیز از جمله مواردی است که روی اندام او آثار مخرب خود را نمایان میسازد؛ ایشان به مناسبت کاوش و تحقیقاتی که در شهر سوخته به عمل آوردهاند خاطر نشان میکنند که آثاری چون فرسایش زانو و ساعد در استخوانهای باقی مانده در شهر سوخته را می توان در مشاغلی چون نمد مالی مشاهده کرد به همین دلیل میتوان گفت که نمد برای زیرانداز در پنج هزار سال پیش و هزاره های پیش از آن نیز رواج داشته و تا امروز پاییده است.
به طور کلی نمد چون از اولین زیراندازهای بشر بوده است در سراسر جهان به ویژه در ایران و ترکیه کاربرد داشته و دارد؛ نمد به عنوان نسج بافته نشده با فشار رطوبت و حرارت ایجاد میشود؛ از پشم گوسفندان و بزها و شترها برای نمد مالی استفاده میشود؛ نمد مالی کار بسیار دشواری است.
استاد محمود جوادی پور در کتاب نمدهای ایران مینویسند بدن بز با موهای بلند زبر و مقاومی پوشیده شده است که لابلای آنها مویچه های بسیار نرم لطیف و کوتاهی میروید که کرک نامیده میشود، با توجه به اینکه بعد از چیدن موی این حیوان جدا کردن این مویچهها از پشمهای زبر و خشن کار بسیار سختی است و از آن گذشته مقدار کرکی که از این طریق به دست میآید بسیار ناچیز است و گران تمام میشود از این رو ارزش تجاری کرک بیشتر از پشم است.
فرآیند تهیه نمد و نمدمالی
باید دانست نمد مالان برای تهیه یک تخته نمد، پشم یا کرک را با ترکه میزنند تا الیاف آن کاملاً از هم جدا شود و انعطاف پذیر شود سپس با کارد تیزی پشم بر آنها را میبرند آنها را در کف زمینی یا قالبهایی که قبلاً آماده کرده اند پهن میکنند و بعد به مالیدن آن می پردازند؛ البته ظن غالب آنست که در هزاران سال پیش مانند امروز نقشه ای نداشتند و حتی پشم ها را رنگ نمی کردند و بسیار ابتدایی این کار را انجام میدادند و هنوز نمیدانستند که از حصیر برای هموار کردن فتیله های پشم در کف قالب می توانند استفاده کنند.
قالب نمد را در کف کارگاه پهن کرده آماده ی نقش پردازی و مالیدن آن میگردند؛ برای مالیدن نمد میبایست ابتدا پشم را روی قالب نمد بریزند. لذا به همین منظور و برای آنکه نقش نمد نیز به نحوه ی دلخواه فراهم شود فتیله های پشم را که قبلاً به قدر کافی تهیه شده مطابق نقشه روی حصیری که در کف قالب انداخته اند میچسبانند و پشم بیرنگ و یا با رنگ دلخواه را بر روی فتیله های رنگین میریزند تا به قدر کافی ضخامت پیدا کند پس از مرطوب کردن با پا بر روی پشم ها رفته راه میروند و به اصطلاح نمد را ورز میدهند و این کار آن قدر ادامه مییابد تا پشم کاملاً خود را بگیرد و در داخل قالب جا بیفتد.
پس از آنکه پشم کاملاً جابه جا شد قالب را به وضعی خاص و ماهرانه پیچیده و لوله میکنند و طنابی به دور آن میپیچند و تعدادی نمدمال با روش مخصوص آن را لگد مال مینمایند. نمدمالان به هنگام کار اشعاری را با آهنگی موزون دسته جمعی میخوانند تا از یکنواختی کار بکاهند و نیرو بگیرند؛ دستگیره ها به وسیله طناب از سقف آویزان است تا کارگران برای حفظ تعادل خود از آن استفاده نمایند.
به منظور مالیدن نمد در این مرحله لولهی نمد را بارها از یک طرف کارگاه به طرف دیگر برده و بر میگردانند و در ضمن با پا میمالند و پس از باز کردن نمد مالیده شده کمی رطوبت میدهند و مجدداً در داخل قالب لوله میکنند و این بار کار مالیدن را با ساعد دست به گونه ی مرحله ی اول ادامه میدهند.
پس از خاتمهی کار که تشخیص آن بر عهدهی استادان هنر نمدمالی است روی آنرا مختصر لعاب (آهار) سریش یا نشاسته داده از قالب خارج ساخته در هوای آزاد میگذارند تا خشک شود، سپس آنرا سنگ زده، اطو کشیده آمادهی بهره برداری یا فروش مینمایند؛ روش نمد مالی در سراسر کشور تقریباً یکسان است.
مراحل نمد مالی
بنابراین چندین مرحله باید طی شود تا نمد به شکل دلخواه درآید و مورد استفاده قرار گیرد و این مراحل همان طور که در بالا توضیح داده شد عبارتند از:
تنظيم قالب / تنظیم ارتفاع پشم / بررسی توده پشم توسط استاد / خیس کردن توده ی پشم / لوله کردن پشم خیس و آماده کردن این لوله ها برای مالش /طناب پیچ کردن استوانه ی پشمی / لگد کوب کردن تمام پشم طناب پیچ شده و غلتاندن آن به این طرف و آن طرف / اولین بررسی توسط استاد پس از مالش / لوله کردن و تکرار عمل لگدکوبی و غلتاندن آن / بررسی بعدی توسط استاد / مالش مرحله آخر با ساعدها با پاشیدن آب معمولی یا آب صابون داغ استفاده از صابون در میان نمدمالان حرفه ای رواج دارد / پهن کردن در مقابل آفتاب و خشک کردن آن
البته در دوران روستانشینی اولیه کار نمدمالی بسیار ساده تر انجام میگرفت زیرا هنوز استاد نداشتند و نظم لازم را برای نمدمالی نداشتند؛ من در یکی از روستاهای ترکمن صحرا هنگام تحقیق درباره ی قالی بافی ترکمنها زنی قالیباف را دیدم که به تنهایی نمد کوچکی را تهیه کرد، این نمد در عین سادگی به قدری زیبا تهیه شده که میتوان آن را مانند تابلوی نقاشی قاب کرد.
در قالی، قالیچه، گلیم و گلیم مانندها و نیز نمد مادهی اولیه و اصلی پشم است و کارهای مقدماتی از مرحلهی چیدن پشم تا رنگرزی در همهی فرآورده های مذکور به یک صورت انجام میگیرد؛ لیکن برای بافتن قالی، قالیچه و گلیم باید پشم رنگ شده یا پنبه را قبلاً ریسیده و به صورت رشته های باریکی در آورد، تارهایی از نخ به صورت منظم روی داربست های ویژه ای به موازات هم بسته میشوند و رشتههای ریسیده شده از پشم یک به یک با دست به دور تارها گره میخورند.
در گلیم پودها در جهت مخالف تارها بافته میشوند لیکن نمد با استفاده از فشردن و مالیدن پشمها تحت قاعدهی معینی که صورت میگیرد ساخته میشود و از هر نظر با قالی، قالیچه و گلیم تفاوت دارد.
چرا عمل تهیه نمد را نمدمالی گویند؟
چون در نمد الیاف ریز پشم از راه فشار و مالش در هم آمیخته و به هم میچسبند، عمل تهیه نمد را نمدمالی میگویند.
و اما نقشهای انواع نمد: نقشهای انواع نمد چون نمد زیر اندار، نمد آلاچیق، نمد چوقا، نمد کلاه، نمد سجاده و غیره در همه جای ایران یکسان نیست ،حتی در استان گلستان و مازندران نقوش نمدهای ترکمن با سایر نقاط مازندران و گرگان متفاوت است.
نقش شاخ قوچی و پستانک یا از میک در گرگان و ترکمن صحرا، نقش لولو یا نیلوفر زیگزاک یا هفت و هشت، بزکوهی، سه گل و غیره در باختران با نقش مشابهی آن در مناطق بختیاری و بویراحمد، یزد و خراسان فرق دارد؛ نقش های متداول نمد در نقاط مختلف کرمانشاه شامل رنگین کمان، درخت و گنجشک، بز کوهی، مرغ و غیره میباشد.
در سلسله مقالاتی قصد داریم به معرفی انواع زیراندازهایی که در تاریخ ایران مورد استفاده قرار میگرفته و میگیرد بپردازیم؛ در مقالات قبل از حصیر به عنوان دومین زیرانداز ایرانیان باستان یادکردیم؛ امیدواریم در کنار آموزش قالی بافی، این مقالات مرتبط با حیطه فرش و قالیبافی نیز مورد پسند شما قرار بگیرد.
منبع: 1000 سال تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی – مهراسا غیبی