در طبقه بندی نقوش قالی روستایی یک حوزه ذهنی شامل دو گروه هندسی و انتزاعی و یک حوزه عینی شامل سه گروه گیاهی، جانوری و اشیا (مصنوعات، بیجان) پیش بینی شده است که در این مطلب به بررسی هریک از آن ها میپردازیم.
ترکیب بندیهای قالی روستایی از حیث وجود تقارن قابل بررسیاند؛ نکته قابل توجه در این امر وجود استثنای فراوان است چنانچه نقوش را هم مطمح نظر بگیریم متوجه میشویم گروه بزرگی از فرشها از تقارن خارج میشود و یا تعداد محور تقارن آنها کاهش می یابد.
بنابراین به جای نقوش، الگوی طراحی و ترکیب بندی برای شناخت تقارن یا عدم آن ملاک قرار گرفته است.
بر این اساس دو گروه متقارن و نامتقارن قابل تشخیص بوده و در گروه متقارن نیز برخی از الگوها دارای یک محور و بعضی نیز دارای دو محور تقارن هستند.
در این بین بیشترین فراوانی با قالی های روستایی متقارن (۹۲ نمونه) و کمترین نیز با قالی های روستایی نامتقارن (۸ نمونه) میباشد. همچنین قالی های متقارن با دو محور تقارن (۶۸ نمونه) بر قالی های روستایی با یک محور تقارن (۲۴نمونه) غلبه دارند.
از بررسیها مشخص میگردد که الگوهای متقارن و آنهم ۲ محور برای طراحان و بافندگان روستایی دلچسب تر است. این امر میتواند گمان تمایل به الگوهای کم زحمت برای ترکیب بندی فرش را قوت بخشد. همچنین روش زیست و معاشرت با طبیعت و الگوی متقارن موجود در آن ذهن روستاییان را از خود انباشته است.
اما در مورد تقارن ها باید اذعان داشت بخش قابل توجهی از نمونه های با دو محور، چنانچه نقوش نیز مبنای تشخیص تقارن باشند، موقعیت تقارن را از دست خواهد داد.
با دقت در این موضوع میتوان دریافت که بافندگان آن دست از نقوش را که دارای پیچیدگی هستند، به دلیل محدودیت قوای ذهنی در معکوس سازی و چرخش ۹۰ درجه به همان صورت و یا حداکثر فقط معکوس نموده اند اما اشکال ساده معکوس سازی و چرخش داده شده اند.
نقوش قالی روستایی
نقوش فرش های روستایی فارغ از اینکه به چه شکل اند، در نحوه مصرف به دو گروه قابل تقسیم اند؛ گروه اول (نقوش متصل) و گروه دوم (نقوش غیر متصل).
نقوش متصل آن گونه از نقوش هستند که با نقوش دیگر پیوند دارند و از طریق این پیوند به همراه تعدادی دیگر از نقوش مجموعه ای بزرگتر را می سازند.
مجموعه های بزرگتر در ساختار ترکیب نشسته، فرش را منقوش می سازند. نظم دهی و ایجاد ارتباط موزون بین نقوش امری است مشکل و این گونه طراحی ها از شعور و منطق قوی تری برخوردارند.
این نقوش هستند که به صورت منفرد عمل کرده و به نقوش همجوار متصل نمیگردند. از این رو آزادانه تر در ساختار ترکیب جای میگیرند. آزادی عمل، چسباندن مستقیم نقش بر زمینه، عدم التزام به کارکرد عمومی با سایر نقوش و نیز انضباط دقیق از مشخصات این گونه نقوش است.
خصایص فوق این گروه را برای روستاییان دلپذیرتر نموده و کاربرد وسیع تر آن را موجب گشته است. ضمناً در فرش های روستایی نمونه های متعددی موجود است که در یک فرش از هر دو گروه نقوش بهره برده اند. جالب این که موارد زیادی مشاهده میشود که متن و حاشیه از حیث استفاده از نقوش متصل و غیر متصل متفاوت اند.
نبود این هماهنگی حاکی از عدم تعلق حاشیه و متن است. همان طور که در قسمت حاشیه توضیح داده شد، در بین روستاییان عاریه گرفتن حاشیه از هم مرسوم بوده و عدم تعلق حاشیه و متن از حیث اسلوب به کارگیری نقوش متصل و غیر متصل شاخص قابل مطالعهای است.
در نمونه های منتخب قالی روستایی نمونه هایی با نقوش غیر متصل با ۷۵ مورد بر نمونه قالی های با نقوش متصل ۲۵ مورد تفوق دارند؛ این امر علاقه مندی غالب بافندگان روستایی به استفاده از نقوش غیر متصل را تایید میکند.
انواع نقوش فرش های روستایی
گستره نقوش مورد استفاده در قالی های روستایی بسیار وسیع است و بررسی آن نیازمند دسته بندی مناسبی است.
با ملاحظه تقسیم بندیهای انجام شده بیشتر از سوی محققان خارجی میتوان دریافت که مشکل اساسی در تقسیم بندی نقوش قالی روستایی، طبقه بندی با اختلاط موضوع، نامهای شناخته شده، محتوا و… بوده و طبقه بندیها شمول عمومی ندارند.
از این رو در تقسیم بندی پیشنهادی خود کوشیدیم در حد امکان از اختلاط فوق خودداری کرده، شمول بیشتری برای نقوش متفاوت در طبقه بندی ایجاد نماییم بدین لحاظ در طبقه بندی نقوش فرش های روستایی یک حوزه ذهنی شامل دو گروه هندسی و انتزاعی و یک حوزه عینی شامل سه گروه گیاهی، جانوری و اشیا (مصنوعات، بیجان) پیش بینی نمودیم که در ذیل به شرح آن میپردازیم.
نقوش هندسی قالی روستایی: به نقوشی اطلاق میشود که در ساخت آن از اشکال هندسی چه منظم و چه غیر منظم استفاده شده و یک شکل مجرد (بدون معادل عینی) است بوده و دارای مفهوم نباشد
نقوش انتزاعی: به نقوشی گفته میشود که در ساخت خود ساده و یا هندسی (انتزاع شده از روی یک معادل عینی و یا حامل مفهوم) باشد.
نقوش گیاهی قالی های روستایی: به نقوشی اطلاق می شود که گیاه یا بخش از گیاه را مستقیماً به ذهن متبادر کنند، هرچند بازنمایی مطلق نداشته و ضمناً فاقد مفهوم ثانوی باشند.
نقوش گیاهی شامل چهار بخش زیر است:
۱. گلدار شامل نقش انواع گل که به صورت غیر متصل ارائه می شوند؛
۲. بته شامل نقشه «بته» که به دلیل وسعت کاربرد على رغم انتزاعی بودن در این زیربخش گنجانده شده است؛
3. شکسته شامل نقش گل ،ساقه یا بند که به صورت متصل ارائه میشوند و در ساخت ساقه یا بند از خطوط شکسته استفاده میگردد؛
۴. درختی شامل نقش انواع درخت. نقوش جانوری به نقوشی اطلاق میشود که مستقیماً جانوران را به ذهن متبادر کنند هر چند بازنمایی مطلق نداشته و فاقد مفهوم ثانوی باشند.
نقوش جانوری فرش های روستایی شامل سه زیر بخش است.
1. انسانی شامل نقش انسان است؛
۲. حیوانی شامل نقش انواع حیوان است؛
3. پرنده شامل نقش انواع پرنده است (پروانه نیز در این زیر بخش قرار دارد)
نقوش اشیا شامل نقش انواع اشیا (مصنوعات بیجان) است.
پس از بیان طبقه بندی پیشنهادی انواع نقوش ذکر نکاتی در مورد نقوش لازم مینماید. نقوش هندسی بیشتر در نزد بافندگان روستایی تحت تاثیر جوامع عشایری ملاحظه میشود. این نکته که عشایر با هندسه و شمارش بیشتر آشنا هستند تا روستاییان جالب توجه است. شاید این موضوع با ساختار بافت مرتبط باشد اما در هر حال هوش ریاضی در روستاهایی با حال و هوای عشایری بیش از روستاهای دیگر ملاحظه می شود.
نقوش انتزاعی نیز همچون نقوش هندسی بیشتر در میان روستاهای تحت تاثیر عشایر نمود دارد؛ همچنین بیشترین گرایش روستاییان به بافت نقوش گیاهی است و نقوش گیاهی شکسته اغلب در روستاهای تحت تاثیر حوزه شهری دیده می شود.
همان طور که انتظار می رود، داد و ستد نقوش در بین روستاییان مناطق معمول است و از این جهت نقوش گیاهی شکسته در حاشیه بیشتر جلب توجه می کند. آن گونه که از مقایسه حاشیه نمونه ها بر می آید بیشترین فراوانی (۹۱ مورد) مربوط به استفاده از نقوش گیاهی و سپس نقوش هندسی (۳۱ مورد) بوده و هیچ نمونه ای از نقوش اشیا در حاشیه قالی های روستایی نمونه مشاهده نشد.
همچنین نقوش جانوری نیز با چهار مورد از کمترین فراوانیها برخوردارند.
در میان نقوش گیاهی بیشترین کاربرد را نقوش شکسته با ۶۴ مورد و گلدار با ۲۳ مورد دارا بوده و کمترین مصرف نیز در نقوش درختی با یک مورد ملاحظه میشود.
همچنین نقوش اسلیمی البته با اجرای شکسته و روستایی، سه مورد و کتیبه نیز دو مورد در حاشیه های مورد بررسی دیده میگردد.
از مطالب فوق آشکار میگردد نقوش گیاهی به ویژه شکسته معمولترین نقوش در حاشیههای روستایی بوده و قالب آن به دلیل توالی مستمر، راحت تر از سایر موارد جذب ذهن روستایی می گردد.
همچون حاشیه های روستایی بیشترین گرایش به نقوش گیاهی (۱۱۲ مورد) و سپس نقوش هندسی (۶۳ مورد) بوده و کمترین فراوانی به نقوش اشیا (۱۳ مورد) است.
اما تغییرات قابل ملاحظه ای در تمایل به استفاده از نقوش جانوری (۵۱مورد) و انتزاعی (۴۴مورد) ملاحظه میشود.
همچنین گرایش به استفاده از نقوش گلدار (۴۷ مورد) بر نقوش شکسته در گروه گیاهی فزونی یافته است. در نمونهها چهار مورد کتبیه نیز مشاهده میگردد.
از مطالب فوق دانسته میشود که نقوش گیاهی در متن و حاشیه های روستایی بیشترین خواهان را داشته و نقوش گلدار برای متن بیش از شکسته استفاده شده و نقوش شکسته حاشیه نیز توانسته اند با سایر نقوش در متن ارائه گردند؛ این مطلب مؤید توضیح قبلی در خصوص عدم تعلق حاشیه و متن به یکدیگر است.
نقوش جانوری، انتزاعی و هندسی در متن بیشتر کاربرد دارند تا در حاشیه چرا اشیا در نقوش روستایی کمتر مورد توجه اند؟ آیا میتواند این موضوع مبین اهمیت صنع آفریدگار گیاهان و جانوران در مقایسه با علایق به مصنوعات انسانی در نزد روستاییان باشد؟
در هر حال تطبیق علاقه به نقوش گیاهی و جانوری با محیط و اقلیم روستایی محرز و این الگوها از محیط و روش زیست آنان به حوزه تجسمی فرش آنها راه یافته است.
»زیباشناسی فرشهای روستایی ایران«، عنوان مقالهای است به قلم و پژوهش همایون حاج محمد حسینی و دکتر حبیب الله آیت اللهی که این مطلب از آن وام گرفته شده تا شما را با نقوش فرش های روستاییان آشنا کند.
در گذشته نیز سلسله مطالبی از فرش و قالی روستاییهای برایتان به تحریر در آوردیم که میتوان به مقاله «متن فرش های روستایی» اشاره کرد.
در پایان یادآور میشویم شما عزیزان و همراهان لم آرت در هر جایی از ایران عزیز که هستید، حتی در روستاهای زیبا، میتوانید آموزش های قالیبافی لم آرت با تدریس استاد لیلا میرزایی را تهیه و در هر زمان و مکانی آنها را مشاهده کنید؛ همچنین میتوانید به صورت اینترنتی نسبت به خرید ابزار قالیبافی و خرید نخ قالیبافی از فروشگاه اینترنتی قالیبافی لم آرت اقدام کرده و محصولات را درب منزل تحویل بگیرید.