در این مطلب اشاره ای به نقوش فرش قبایل ترک زبان در ایران خواهیم داشت؛ در واقع نگاهی کوتاه به دستبافت های دو ایل معروف ترک یعنی قشقایی و شاهسون می اندازیم و در مطلب بعدی هر یک را به طور کامل شرح خواهیم داد.
ایل قشقایی
طبق تحقیقات به عمل آمده ایل قشقایی از حدود جمهوری ترکمنستان و قفقاز به ایران آمده اند؛ پیش از صفویان فرش بافی ایران به طور عمده ماهیت عشایری روستایی داشت و هنر و صناعتی بر آمده از اختلاط همجوشی فرهنگ جامعه شبانی و مدنیت ده نشینی…. طراحی و نقش پردازی بر محور نقش مایه های سنتی و باستانی میگشت که از آمیزش فرهنگ چادرنشینی و فرهنگ شهری باستانی برجای مانده در روستاها و آبادی های مسیر کوچ ایلات و طایفه های کوچنده و یا محل ییلاق و قشلاق آنها پدیدار شده بود و ماهیت ساده شده هندسی و نیمه هندسی داشت که نیازمند نقشه و طرح های از پیش آماده شده نبود و غالباً به شیوه ی ذهنی بافی به انجام میرسید. همه ی دست بافت ها نیز از پشم گوسفندان محلی بافته میشد و با رنگ هایی از گیاهان و درختان کوهستانها و مرغزارها و باغ های همجوار.
ایل قشقایی در منطقه فارس از پنج طایفه ی بزرگ و چندین تیره ی مختلف تشکیل شده است و فرش های دستبافت آنها در بین عشایر ایران و جهان شناخته شده است و نام ایل قشقایی به لحاظ فرش های زیبایش در تاریخ تمدن و فرهنگ جهان ماندنی شده است. مهم ترین و زیباترین فرآیند بافت این فرش ها نقش و رنگ متنوع و بی نظیر آنهاست.
اینکه قشقایی ها در چه زمان و چگونه روانه فارس شدند محقق نیست، قدیمی ترین روایت در باب متوطن شدن طوایف ترک زبان در فارس، دو خبر مبهم و غیر صریح است از ابن بطوطه سیاح مغربی قرن هشتم و ابن شهاب یزدی از قرن نهم هجری؛ ابن بطوطه که در ربع سده هشتم به سیاحت ایران آمده و به سال ۷۲۷ از راه اصفهان به شیراز سفر کرده نوشته است که از یزد خاص از راه دشت روم به مایین رفتیم دشت روم مسکن ترک هاست.
قالیچه قشقایی، نقش محرمات
از میان پنج طایفه بزرگ قشقایی که شامل طوایف کشکولی، شش بلوکی، عمله، دره شوری و صفی خانی میباشند، دستباف های کشکولی ها و شش بلوکی ها و دره شوری ها از همه مشهور ترند؛ البته طوایف رحیم لو و چگنی به ترتیب در طوایف صفی خانی و عمله ادغام شده اند. کشکولی ها در بافتن قلی و انتخاب رنگ و نقش، دره شوری ها در بافتن گلیم و گبه و رنگ و نقش آن بسیار شهرت دارند.
نقش محرمات از نقش های مهمی است که در فرش های ایلات و عشایر به ویژه ایل قشقایی کاربرد دارد. ناگفته نماند نقوش و رنگهای به کاربرده شده در قالی ها و قالیچه های تصویری در ایلات و عشایر مختلف از نکات مهم قالیبافی است.
ایل شاهسون
شاهسونی ها در دشت مغان اطراف هشترود – در دنیای قالی به نام شاهسون دو ایران مشهور شده اند – و ساوه و قزوین ساکن هستند؛ نقشهای فرش آنها به نقوش فرش کردها نزدیک است. این قوم ترک تبار از زمان های بسیار دور در بافتن فرش های خوش نقش شهرت دارند؛ آن ها در بافتن انواع گلیم و جاجیم و نیز چنته و ساک با طرح های بدیع مهارت دارند.
قالی های شاهسون نسبت به سایر تولیدات این قوم شهرت چندانی ندارند و بنابراین هرگز پژوهش دقیقی بر روی آن ها انجام نشده تا منشأ آن ها و یا طرح های به کار رفته بررسی شود. اغلب از طرح های رایج در قالی های قفقازی و نیز قالی های گنجه ای استفاده شده است. همچنین رنگ های به کار رفته در نمونه های مربوط به قرون نوزدهم و بیستم طیف رنگی عاجی، قرمز و سبز را تکرار می کنند که مورد علاقه ی بافندگان آن سوی مرز بوده است. باید دانست که در طرح های اخیر شاهسونی هاف طرح ها و نقوش کردی به چشم میخورد.