نقش پرنده از نقوش پرکاربرد در فرشبافی ایران است و از جمله مناطقی که به این امر می پردازد و این نقش را در طرح های فرش خود به کار می بندد منطقه چهارمحال و بختیاری است که توانسته انواع مختلفی از این جاندار را در دستبافته های خود به صورت های متفاوتی همچون طبیعی و انتزاعی نقش کند.
گاهی نقوش پرندگان ارجاع بیرونی داشته و دقیقاً هچون طبیعت نقش شده اند و گاهی به صورت کاملا انتزاعی بافته می شود که در طبیعت نمیتوان مرجعی برای آن پیدا کرد به حدی که گاهی تشخیص نوع و گونه پرنده امکان پذیر نیست و شاید این نشان دهنده این مطلب باشد که برای هنرمند و بافنده بختیاری معنی و مفهوم پرنده دارای اهمیت و ارزش بیشتری بوده تا گونه پرنده و در پاره ای موارد بین این دو ترسیم می شود به گونه ای که نه کاملاً طبیعی است و نه تا حدی انتزاعی که نتوان گونه آن را تشخیص داد.
از جمله نقوش پرکاربرد پرنده در فرش چهارمحال و بختیاری می توان به طاووس، کبوتر، کبک، سیمرغ، اردک، بلبل، هدهد، لک لک و … اشاره داشت؛ که گاه این نقوش به صورت طبیعی و همچون نمونه واقعی خود نقش میشده و گاه به صورت انتزاعی، تجریدی و صورت ساده شدی آن به کار میرفته است و گاه نمونه ای اسطوره ای همچون سیمرغ را میتوان مشاهده کرد.
گونه شناسی نقشمایه پرنده در فرش چهارمحال و بختیاری
پرندگان در فرش چهارمحال و بختیاری گونه های مختلفی دارند. برخی از پرندگان بر مبنای بازنمایی طبیعت هستند و ارجاعی به طبیعت دارند همچون فاخته، کبک، بلبل و کبوتر (تصاویر 2 الی 5) و گاهی این پرندگان به صورت غیر ارجاعی و شکل گردانی شده در فرش این منطقه نقش شده اند همچون خروس، طاووس و عقاب که بافنده، گاه به وسیله ی تغییر اندازه و تناسب بین پرنده و عناصر و حیوانات پیرامون، این شکل گردانی را صورت میداده که این مطلب نشان از ارزش و اهمیت پرنده ی نقش شده در نزد بافنده داشته همچون تصاویر 2، 5 و 7 که طاووس و عقاب را در اندازه های نامتعارف نشان میدهند و گاه پرنده متفاوت تر از نمونه ی ارجاعی خود در طبیعت نقش میشده است همچون خروس که در تصویر 6 دیده میشود که با مصداق بیرونی خود تفاوت دارد.
گونه های پرندگان بافته شده در فرش چهارمحال و بختیاری بر اساس نوع نیز متفاوتند. در این دسته بندی پرندگان به دو نوع اسطوره ای (پرندگانی که نمونه ی ارجاعی در طبیعت ندارند) و واقعی (پرندگانی که بر مبنای بازنمایی طبیعت هستند) تقسیم میشوند که نوع واقعی آن ها از انواع آبی، بومی و غیربومی متشکل شده است.
در فرش این منطقه سیمرغ جزء پرندگان اسطوره ای؛ اردک و لک لک از دسته پرندگان آبی؛ عقاب، اردک، کبک، بلبل، فاخته، گنجشک، کبوتر و خروس جزء پرندگان بومی منطقه و پرندگانی همچون طاووس که بومی این منطقه نیستند، نقش میشود.
در زیر جدولی از پرندگان نقش شده در قالی های منطقه ی چهارمحال و بختیاری از نظر گونه در کنار معانی نمادین هر یک از آنها نشان داده شده است.
موقعیت نقش پرنده در فرش چهار محال و بختیاری
پرندگان نقش شده در فرش چهارمحال و بختیاری از نظر موقعیت قرارگیری در زمینه ی فرش، حاشیه ی فرش و همچنین درون خشت ها و قاب ها حضور دارند و همچنین در ارتباط با عناصر پیرامون خود ازجمله پرندگان یا
جانوران دیگر و یا گیاهان نقش میشوند که در زیر به صورت طبقه بندی به همراه مصداق آنها آمده اند.
شایان ذکر است این مطلب جذاب از مقاله تفسیر معنایی- محتوایی گونه های نقش پرنده در فرش چهارمحال و بختیاری با رویکرد نمادشناسی اثر عاطفه حیدری سورشجانی، ایمان زکریایی کرمانی، دکتر نادر شایگانفر و دکتر عباس قنبری عدیوی گرفته شده است.
در پایان یادآور میشویم که شما همراهان همیشگی لم آرت میتوانید انواع آموزش قالی بافی استاد لیلا میرزایی را به صورت اینترنتی و مجازی تهیه و مشاهده بفرمایید و از پشتیبانی مستقیم استاد لیلا میرزایی نیز بهره مند شوید.