طرحهای فرش ایرانی از تنوع بیشماری برخوردار است، در این مطلب قصد داریم به بررسی نقش شیر در فرش های قشقایی از عشایر فارس بپردازیم و در مطلب بعد آن را با فرشهای شیری چین مقایسه کنیم.
از آنجا که طرح های فرش ریشه در فرهنگهای قومی و شرایط جغرافیایی مناطق مختلف دارد شاید بتوان گفت به تعداد مناطق قالیبافی یا به تعداد قالیبافان خلاق، طرح وجود دارد که اکثر این طرحها بنام مناطق بافت اولیهشان شهرت یافته اند.
در میان طرح های مختلف فرش، طرحهای ایرانی جایگاه مشخص و برجستهای دارند؛ تقلید طرحهای فرش ایرانی توسط کشورهای صادر کننده فرش نظیر هند، پاکستان، چین، مصر، رومانی، آلبانی و …گواه زیبایی و مورد پسند بودن طرحهای ایرانی فرش در سطح جهان است.
با توجه به وجود نقش شیر در فرش های قشقایی و وجود فرش هایی مشابه در تمدن چین نگارنده به بررسی وجـوه مشترک و تفاوتهای این نقش بین دو فرهنگ ایران و چین و به صورت مختصر به تفاوتهای موجود در جنس فرشها پرداخته است؛ با توجه به اینکه در مورد این موضوع مطالب بسیار کمی وجود دارد و کمتر کسی به آن پرداخته است اما دو پایان نامه مورد توجه در این خصوص وجود دارد، یکی از آنها فقط به گبه های شیری فارس پرداخته «گبـه شـیری فارس» نوشته سمیرا امرالاهی و دیگری بررسی نقش مایه های قالی چین با تأکید بر نقش نمادین شیر – سگ و مطابقت آن با بافتههای قشقایی، نوشته علیرضا بهار لو است.
به علت ویژگیهای خاص فرش و قابلیتهای خاص ماندگاری آن به بررسی نمونههای باقیمانده در سده های اخیر پرداخته شده است؛ هرچند به نظر میرسد علیرغم قدمت زیاد و ریشه داشتن و فرهنگ سرزمینهای ایران و چین، بافته ها و منسوجات باقی مانده از این نقش چه در ایران و چه در چین، به زمانی آن چنان دور باز نمیگردد و سابقهی آن به سدههای اخیر عموماً دو یا سه قرن پیش مربوط میشود.
ایل قشقائی و سنت فرش بافی
ایل قشقائی بزرگترین ایل فارس است که سابقهی مهاجرت آنان به قرن شانزدهم میلادی میرسد؛ در آن هنگام بخشی از اردوهای ترک زبان بودند که شمال کشور را مورد هجوم قرار دادند.
بنابر شواهد تاریخی تیره های مختلف این ایل از نواحی غربی دریای خزر (آذربایجان و قفقاز و همچنین نواحی شرقی آن) ترکمنستان و نواحی شمالی خراسان به این سرزمین کوچانیده شدهاند؛ مؤلف فارسنامه ناصری تیره های قشقائی را از بازماندگان ترکان خلج میداند که از مقابل لشکریان سلطان محمد غزنوی فرار کرده و به فارس مهاجرت کردهاند و شاید وجه تسمیه قشقائی به لحاظ اشتقاق آن از فعل قاچماق باشد که در زبان ترکی به معنی گریختن است که در ابتدا به صورت قاچقائی درآمده و سپس به قشقائی تبدیل شده است.
قالی بافی پیشه و هنری است که معمولاً در میان دختران و زنان این ایل مرسوم بوده و بیشتر جهت استفادههای شخصی و یا به عنوان جهیزیه بافته میشوند و قابلیت ماندگاری تا سه نسل را دارد؛ بدین لحاظ کمتر در معرض خرید و فروش قرار می گیرند.
علت تفاوت رنگ و طرح در دستبافتهای قشقایی
بافندگی قشقاییها به مانند سایر عشایر بر روی زمین و بر فراز دارهای افقی و بدون نقشه صورت میگیر،د در زمــان کـوچ ایل این دستگاه را لوله کرده و بر قاطر و یا الاغ بار میکنند و هرجا که دوباره منزل کردند دستگاه را گسترانیده و مشغول کار میشوند به همین دلیل در برخی موارد حاشیه قالی کج شده و در رنگهای آن تفاوتهایی بوجود میآید.
چون گلیمهای قشقائی هنگام کوچ یا در محل اطراق آنها بافته میشوند، غالباً از نظر طرح و رنگ در آنها تنوع بارز دیده میشود؛ در هر زمان مقدار کمی از نخ رنگ شده را میتوان با خود حمل کرد و برای هر گلیم مقدار کمی از پشم در طول کوچ کردن رنگ میشود و همین امر سبب گوناگونی رنگها میشود.
تقریباً اکثر قشقاییها تار و پود فرشهای خود را از پشم انتخاب میکنند؛ گاهی پشم بز و شتر را نیز به کار میبرند. تار فرشها ضخیم و اکثراً به رنگهای قهوهای مایل به سیاه میباشد. پرز فرشها بلند و رنگهای مسط در فرش، قرمز، قهوه ای، آبی و زرد طلایی میباشند.
طرح های ترنج دار، بتهای، درختی، مرغی، گل سرخی و محرابی که دلخواه بافندگان این ایل میباشند، تماماً در سبکهای هندسی و شاخه شکسته بافته میشوند.
بعضی از طرحهای فرش های قدیمی قشقائی را میتوان تحت تأثیر نقشه های قفقاز، مخصوصاً ناحیه شیروان دانست. یکی از علائم تشخیص بافتهای قدیمی این ایل از فرشهای قفقاز تفاوت رنگ تار در این نوع فرشهاست؛ تار فرشهای قشقایی قهوهای مایل به سیاه است در حالی که دست بافتهای قفقازی تارهای روشن تری دارند.
گبه های های شیری قشقایی
قشقایی ها قالیچههایی با طرح شیر که اصطلاحاً گبه های شیری نامیده میشوند میبافند؛ در متن این گبهها معمولا نقش یک یا دو شیر بزرگ در قسمت میانی فرش و یا چند شیر در ردیفهای موازی دیده میشود. چون این دستبافتها جز شیر، ویژگی و اسلوب خاصی ندارند از آنها تحت عنوان قالیچه ی شیری یاد میشود.
معمولاً گبه های شیری روی قالیچه های دیگر در وسط چادر قرار میگرفت که نشانی از دلیری و غرور و تعصب صاحب چادر بود.
باتوجه به سوابق تاریخی و معتقدات مذهبی و سنتی و اهمیتی که شیر در میان اهالی این سرزمین دارد به نظر می رسد که طرح و بافت گبه های شیری از ابتکارات عشایر فارس و از جمله قشقایی ها باشد.
نقش شیر در قالی و دستبافتهای قشقایی، نمادی از مرد خانه یا مرد ایل است و برخی معتقدد که نقش شیر اشاره به لقب حضرت علی، شیر خدا دارد؛ توجه ایرانیان به نقش شیر در کتیبه های تخت جمشید و بسیاری از سکهها و ظروف و منسوجات عهد ساسانی گواه بر ایرانی بودن این نقش است.
گبه ها قالیچه هایی بسیار ابتدایی هستند که معمولاً در رنگهای طبیعی گوسفند مانند سفید، سیاه، قهوه ای، بژ و خاکستری، در اندازههای کوچک بافته میشوند؛ تار گبهها از موی بز و گاهی از پشم گوسفند و پرزهای آن معمولاً بلند و تعداد نخهای پود به کار رفته بعد از هر ردیف گره بسیار زیاد است، تعداد آنها گاهی تا هشت نخ نیز میرسد.
گبه ها غالباً در طرحهای ساده بافته میشوند؛ در یک و یا دو حاشیه این قالیچه ها یک شکل ساده هندسی و مجرد تکرار شده و در زمینه ساده آن یک ترنج بزرگ و یا چند لوزی کوچک در روی امتداد طولی دیده میشود و گاهی در متن خالی فرش نقش یک درخت به صورتی بسیار ساده و ابتدایی بافته میشود که در این نوع خاص نقش شیر در وسط بافته میشود؛ در بعضی از گبهها نیز از شیوه تکرار شیرها برای عدم تقارن استفاده میشود.
بافنده در این طرح نقش شیری را که هرگز ندیده است بر فرش تصویر میکند، شیر مورد نظر در اینجا کارکردی اسطوره ای دارد و نمادی از مرد ایلیاتی، قدرت و شهامت است؛ تمام جزئیات تزئینی و حالات و قیافه ی شیرهای بافته شده بر روی این فرش ها زاییده تخیل زنان بافنده بوده است.
نقش شیر در بافتههای قشقایی عموماً مربوط به دو سده اخیر است و جنبه مفهومی در آن بیشتر از شبیهسازی اهمیت داشته است.
نقش شیر به صورت منفرد در وسط فرش و یا تمامی سطح آن وجدران شبیه سازی اهمیت داشته است. این نقش به صورت منفرد در وسط فرش و یا تمامی سطح آن وجود دارد و در برخی از موارد با گیاهان و حیوانات دیگر تلفیق شده است؛ پر کردن زمینه به وسیله دیگر حیوانات و گیاهان تجسمی است از جنگل و بیشه که در مقایسه با عظمت و جلال شیر قرار میگیرد.
ناگفته نماند این مطلب از مقاله «بررسی تطبیقی فرشهای شیری قشقائی با فرشهای شیری چین» اثر نوشین سوری و ریحانه بیرامی استخراج شده است و همانطور که بالاتر ذکر شد، در مقاله بعد به بررسی فرش های شیری کشور چین خواهیم پرداخت.
شما میتوانید با دنبال کردن آموزش رایگان قالیبافی که توسط سرکار خانم لیلا میرزایی آماده شده است، ریزترین نکات آموزشی را فرا بگیرید.