در این نوشتار نقش زن روی قالی عشایری را با هم بررسی می گنیم؛ قالیهای عشایری که گنجینهای بزرگ از هنرهای ایرانی هستند و طرحها و نقشهایی بینظیـر را با رنگهای بیبدیل در خود جای دادهانـد.
تنـوع و تعـدد نقـشهـای ایـن قـالیهـا بـه واسـطه تفاوتهای ساختاری، فرهنگی و اجتماعی ایلات و طوایف گسترده در ایران به وجـود آمـدهانـد. نقشهای حیوانی، گیاهی، انسانی و نمادین از عمده نقشهایی هستند كه بر قالیهای عشـایری بافته میشوند و هر یك علاوه بر جنبه هنری و تزئینی، معنا و مفهـوم نیـز دارنـد.
تصـویر زن از نقشهای جالب توجه است كه بر متن برخی قالیهای عشایری دیده میشود. نوع لباس، میـزان پوشش، آرایش و زیورآلات از نكات مهمی است كه میتواند قالب تصویری خاصی را از نقش زن در قالیهای عشایری معرفی كند؛ همچنین زن در فرهنگ ایرانـی، بـهویـژه فرهنـگ عشـایری، جایگاه خاصی دارد كه در جامعهشناسی عشایر به این نكته بسیار پرداخته شـده اسـت.
یكـی از مبانی جامعهشناختی عشایر با عنوان رسم و سـنت، نـوع لبـاس و چگـونگی پوشـش اسـت. زن عشایری با توجه به اصول مذهبی و هنجارهای سنتی و اجتماعی، قواعـد و رسـوم خاصـی را در پوشش خود رعایت میكند. آنچه در این پـژوهش بررسـی مـیشـود تصـویر زن بـر قـالی هـای عشایری در نقش «نُه زن» در سه ایل افشار كرمـان، بلـوچ سیسـتان و كـرد قوچـان اسـت كـه درواقع به نوع تصویرگری زن با تكیه بر شباهتها و تفاوتهای هر سه نمونه پرداخته مـیشـود.
قالی های عشایری با نقشمایه زن
شناخت نقشمایههای یك هنر بومی و قدیمی در واقع به شناخت سبك و آیـین زنـدگی منجـر میشود. با بررسی نقشهای قالیهای عشایری میتوان به ساختار مذهبی، اعتقادی، اجتمـاعی و سنن و رسوم عشایر پیبرد كه با سادگی در قالب تصاویر و نقشهای به منصه ظهور میرسـند. همین سادگی نقشهای از عوامل اصلی زیبایی در طرحهای این قالیهاست.
باورهـا، اعتقـادات و آداب و رسوم هر قوم و ملتی را میتوان از میان قصهها، اسـطورههـا، بناهـای تـاریخی و آثـار باستانی به جای مانده از تمدنهای پیشین آن قوم و بالاخره صـنایع دسـتی هـر ملتـی، یعنـی آثاری كه هر طرح و نقش آن با فكـر و اندیشـهای پایـدار و اصـیل گـره خـورده اسـت و تبلـور اعتقادات آن سرزمین است، پیدا كرد.
قالی های عشایری تنوع نقش دارند و انسـان از مهمترین این نقشهاست كه در قالب زن، مرد، كودك و كهنسال در قالیها و حتی گبه ها و گلیم های بسیاری نقش شده است.
اما نقش زن در قالیهای عشایر از ویژگی های خاصی برخوردار است؛ چه از نظـر ساختاری و تصویری و چه از نظر معنا و مفهوم.
نقش زن از دیرباز در هنرهای بسیاری نقش بسته است و مفاهیم متنوعی را بر خـود حمـل میكند؛ مانند نمادپردازی الهه مادر. هرچند در ظاهر بیشـتر در ویژگـی هـای جنسـیتی تأكیـد دارد، مفهوم وسیعتری از باروری و تولیـد و حاصـلخیـزی را دربـردارد كـه بـه ویـژه بـا مفهـوم كشاورزی و اهلی كردن دانه ها و دامداری پیوند خورده اسـت.
تصـویرگری زن در هنرهای دیگر چون سفالگری و نقاشی نیز مشاهده میشود؛ جایگاه زن ایرانی در گستره زمان همـواره تحـت تـأثیر بافـت فرهنگـی و مـذهبی، سـاختار اقتصادی و نظام سیاسی دستخوش تغییر بوده است.
تناقضاتی كـه بعضـاً در تـاریخ و مجموعـه سوابق مربوط به زنان و وضعیت آنها وجود دارد از سویی و تـاریخ مكتـوب پادشـاهان از سـوی دیگر به درك نادرست شرایط توده مردم و به خصوص زنان منجر شده اسـت.
انواع تصویر زن در قالی های عشایری:
بـا مشاهده و بررسی قالی های زیادی كه حامل تصویر زن هستند، میتوان تصویر زن در قالی هـای عشایری را به چند دسته تقسیم كرد:
الف) ادبی و داستانی:
زن هایی كه در داستانها، قصهها و روایات ادبی بسیار معروف هسـتند مانند لیلی، شیرین، رودابه و… كه بیشترین تصویرگری نقش زن در قـالی هـای عشـایری شـامل این دسته میشود؛ مانند تصویر مقابل.
این قالیچه تصویری طرح شكارگاه بهرام گور است و مضمون این مجلس از داستانهای كتاب خمسه نظامی الهام گرفته است.
ب) درباری و مقامی:
زنهایی كه دارای جایگاه حكومتی، درباری یا اعیـان و اشـراف بودنـد؛ مانند همسر شاه یا همسر والی و ارباب. این دسته نقش های بسیار كمـی را در خـود جـای داده است.
در قالی تصویر مقایل (نقش زن در شخصيت هاي مقامي -قالي بيبي -زن خان و نديمه اش- ايل افشار كرمان) زن خان در قالبی تنومند و خدمتكارش كه با جثهای نحیف در كنـار او دست به سینه و به حالت احترام ایستاده (یا نشسته) است دیده میشود.
این قالی از نمونههـای فرشهای اعلای افشاری است.
ج) نمادین یا مفهومی:
این دسته اهمیت بسیار زیادی دارد. به این جهت كه زن بـه واسـطه زن بودن، نقش شده است نه با نقشی ادبی یا مقامی. بافنـده، زن را بـه طـور نمـادین نشـان داده است كه حامل مفاهیم ویژهای است؛ مانند تصویر زیر:
نقش زن در قالب بياني مفهومي، دستدان، بخشي از اثر، ايل افشار كرمان
نمیتوان پذیرفت كه نقشهای نقشمایه شـكل و فرم در فرش ایرانی قراردادی و متعارف هستند. فرش دستباف ایرانـی خـود نمـادی از فـرش بهشت است، زیرا نماد، كشف نظام عالی حقیقت در نظام دانی است كـه از طریـق آن مـیتـوان انسان را به قلمرو عالی بازگرداند؛ درواقع، تصـویر زن در قالـب داسـتانی یـا مقـامی در برگیرنـده شخصـیتهـای مشـخص و شناختهشده است كه مفهوم و معنای آنها كاملاً واضح است.
آنچـه در ایـن دسـتهبنـدی حـایز اهمیت است، تجلی نمادین و مفهومی زن در قالیهای عشایر است، زیرا زن بدون عنـوان، لقـب یا مفهوم مشخصی تصویر شده است؛ تنها زن دیده میشود؛ تصویری خـالص كـه بافنـده بافتـه است و بیآنكه زیر چتر محدود و مشخصی قرار داشته باشد آزادانه مفاهیم گستردهتری را ارائـه میدهد.
در همین راستا در مطلب بعد و در ادامه همین مقاله به بررسی و بیان نتایج پژوهش ها پیرامون نقش «نُه زن» در سه قالی عشایر افشار كرمان، بلوچ زابـل و كـرد قوچـان و مقایسه آنها با یکدیگر میپردازیم؛ ناگفته نماند این نوشتار برگرفته از مقاله ای با کوشش اکرم نوری، هما موسی نژاد خبیصی و مهدی کشاورز افشار می باشد.
این روزها با توسعه تکنولوژی، هر فردی در هر گوشه ای از ایران می تواند به آموزش های بافت قالی دسترسی داشته باشد حتی در روستاها و در میان عشایر عزیز کشورمان؛ دوره های آموزش قالیبافی لم آرت که با تدریس استاد لیلا میرزایی تهیه شده است نیز از این قاعده مستثنی نیست و شما می توانید با خرید اینترنتی آموزش بافت فرش و قالیبافی، در هر مکانی که هستید از این آموزش ها استفاده کنید.