درخت یکی از پرکاربردترین نقوشی است که در دست بافت های مختلف این سرزمین استفاده میشود، در این مطلب به بررسی نقش درخت در فرش بختیاری میپردازیم.
فرش چهار محال و بختیاری
استان چهار محال و بختیاری در ایام قدیم شامل مناطق خوزستان، لرستان و پشت کوه بختیاری بوده است. وجود تپه های اطراف این استان همراه با سفالینههای پراکنده بر سطح آنها و همچنین کشف ابزار آلات مفرغی مربوط به هزاره اول میلادی و همچنین سکه های ساسانی و اشکانی نشان از قدمت منطقه بختیاری دارد.
این استان سابقه طولانی در فرش و قالی بافی داشته و هنر قالیبافی در بین مردم چهار محال و بختیاری با آداب و رسوم و عقاید و باورهای آنان پیوستگی خاصی دارد.
عشایر بختیاری به جهت شیوه خاص زندگی که دائماً در کوچ و سیلاق و قشلاق هستند، برای رفع نیازهای خود از بافتههایی در ابعاد کوچک و با نقوش مختلف هندسی، خیالی و جانوری استفاده میکنند؛ در هنر قالیبافی چادرنشینان آنچه مطلوب قالیباف است تکرار نقشمایههای هندسی واضح و نیز تناوب ناگهانی وزنها و قرینه سازی به طور مؤرب و قیقاج است.
تاریخ مشخصی برای قالیبافی استان چهار محال و بختیاری نمی توان بیان کرد زیرا فرش بافی به شیوه ذهنیباف قدمت طولانی دارد ولی سابقه بافت قالی با نقشه در این استان به دوران شاه عباس صفوی میرسد، چنانکه بافندگان به جای استفاده از کاغذ شطرنجی از بادبزنهای حصیری استفاده کردند.
تداخل حصیرها به صورت گلیم باف، کادر شطرنجی ایجاد کرده و بافندگان طرح مورد نظر را با رنگ دلخواه بر روی خانههای بادبزن کشیده و میبافتند.
تاریخ قالیبافی با استفاده از نقشه شطرنجی به زمان قاجار و حدود دویست سال پیش میرسد که فردی به نام محمود خان چالش تری آن را از شهرهایی چون اصفهان و کرمان به چالش تر آورد.
از جمله مناطق مهم قالیبافی در استان چهار محال و بختیاری میتوان به چالشتر، شهر کرد، سامان، قهفرخ، دستناء، شلمزار، جولفان، اردل، بروجن، فرادنبه، لردگان، گهرو، بلداجی، شمس آباد، حاجی آباد، ارژنگ (ارچنگ)، بابا حیدر، فارسان، کوهرنگ، بارده، سفید دشت و گندمان اشاره نمود.
از طرحهای مهم استان، طرح های خشتی، قابی (سر و کاج)، درختی، گل پتو، شرابه، محرابی، محرمات، یلمه، تصویری، لچک و ترنج، گل مینا، گندانی و طرحهای تلفیقی هستند.
درخت در قالیهای خشتی و قابی بختیاری
بیشتر نقوش به کار رفته در قالی های خشتی با توجه به سنتها و الگوهای هر منطقه است، بعضی از طرحها به گونه ای از حجاریها و نقش و نگارهای روی دیوارها و ستونها، طاقهای بناها و عمارتهای تاریخی الهام گرفته، ابتدا تجرید یافته و سپس طراحان و یا بافندگان در فرشهای این منطقه از آن استفاده کرده اند.
یکی از مهمترین این نقوش گونه های مختلف از جمله بید مجنون، تاک، سرو، کاج، درخت زندگی و… است. آقای رضا نسوحی (تولید کننده فرش چهار محال و بختیاری) معتقد است که در قالی های این استان درخت وجود نداشته و تمامی قالیهای این منطقه به صورت ایلیاتی بوده و در زمان شاه عباس صفوی، وقتی ارامنه از گرجستان به این استان آمده و سکنی گزیدند، در بافته های آنها نقش درخت ظاهر شده که در ابتدا در دو منطقه شلمزار و شهرک بافته شد و بعد در مناطق دیگر رونق گرفت اما آنچه مسلم است این استان در گذشته درختان جنگلی فراوانی داشته که بسیاری از آنها از بین رفته ولی این منطقه هنوز هم سرسبز، پر درخت و حاصلخیز است و بالطبع طراحان و بافندگان عشایر این استان با درخت بیگانه نبوده بلکه با آن عجین هم بوده اند.
درخت بید مجنون در قالی بختیاری
بید مجنون یا بید گریان درختی است خودرو که در استان چهار محال و بختیاری در کنار رودخانه ها، برکه ها و گذرگاهها بسیار دیده میشود. بید مجنون در فرهنگ و هنر جایگاه ویژهای دارد و طراحان و نقاشان در آثارشان به بهترین شکل از آن بهره بردهاند، نقاشانی چون رنه مگریت، ادوارد مانه، آلفرد سیسلی و کلود مونه.
بید مجنون در افکار و عقاید مردم بختیاری مفهوم زندگی و عمر زیاد دارد. از همین رو مردم بختیاری با این درخت درد دل میکنند پیوند، میبندند (پیوند سلامتی، پیوند دگر بار باز گشتن، پیوند دیدار دوباره) و قول و قرار می گذارند و آن را به شهادت می گیرند.
نقش درخت بید در بیشتر قالیهای بختیاری به خصوص قالیهای خشتی جایگاه ویژهای دارد که از لحاظ شکل بسیار ساده و انتزاعی طراحی و بافته میشود. شکل درخت بید در بافته های خشتی و قابی با یک تنه اصلی در وسط خشت با قاب قرار گرفته و شاخه های آن از دو طرف (چپ و راست) بر تنه درخت افشان میگردد.
این شاخه ها ۴ و ۶ و ۸ و ۱۰ و ۱۲ و ۱۴ عدد بوده که با برگهایی در دو طرف هر شاخه طراحی و بافته میشوند. این فرم در بعضی از خشتها و قابها به صورت نیمه بافته می شوند. در بعضی از این بیدها بر روی تنه و بعضاً در وسط تنه بید، نقش گلی قرار گرفته که در اصطلاح به آن گره میگویند.
تصاویر بید را میتوان به دو گروه تقسیم نمود. بید با شاخههای بیشتر و پر کارتر در فرشهای چالشتر، سامان، شلمزار و مناطق شهری که رجشمار بیشتری دارد، بافته میشود. در روستاها و در فرشهای درشت بافت از بید کم شاخهتر استفاده میکنند.
درخت سرو و کاج در فرش بختیاری
سر و همانند کاج درختی است که در تمامی فصول سبز بوده و هنگام وزش بادهای شدید انعطاف زیادی دارد. این نگاه که امروز آن را بته هم مینامند، پیشینهای بس کهن دارد و در آثاری چون ترمه، زری، مینیاتور، قالی و پارچه و در معماری بسیار دیده میشود.
سر آغاز باور مقدس به سرو، به تمدنهای ایلام و آشور و بالاخره هخامنشی باز میگردد. در این مقطع تاریخی، سرو نماد خوشی و خرمی و نیز مردانگی است و یگانه درخت مقدس است. به حکم همین منزلت مذهبی است که در سنگ نگارههای تخت جمشید سرو یگانه درخت است و تراش آن در نهایت دقت و ظرافت و با ریزه کاریهای کم نظیر انجام گرفته است.
اما در دوره پارتی و ساسانی سرو تنها درخت مقدس نیست و اندک اندک از صحنه کرشمه نقوش بیرون می رود هر چند منزلت آن همچنان مستدام باقی مانده، بار رمزی و مذهبی ندارد و صرفاً یک نقشمایه سنتی است.
همزمان با ظهور اسلام سرو از ریشه های باستانی جدا شده و به نگاره ای زینتی مبدل و از ماهیت مذهبی خود دور میشود هرچند براساس شواهد این اعتقاد همچنان پا برجاست. این استنباط که نقشمایه های سروی پس از اسلام عاری از مفاهیم نمادی و رمزی بوده است قابل تعمیم جغرافیایی نیست.
رمزی و جاودانگی درخت سرو جایگاه بالاتری مییابد و نماد فرمانروایی و قدرت کلاه و تاج شاهان و شاهزادگان مییگردد و از حرمت و حتی تقدس برخوردار میشود. ریچارد فرای به ویژگی ایرانیان از حیث پایداری در برابر حملات سهمناک متجاوزان در بین سایر ملل توجه و آنان را با درخت سرو مقایسه میکنند.
حافظ به زبان رمز سرو را به دلیل تناسب صورت با معنای استقامت و اعتدال به مثابه انسان کامل که در هستیاش مستوی و معتدل است، میستابد.
نقش سرو وکاج در قالیهای بختیاری با اعتقادات و باورهای مقدس همراه بوده است. امروزه نیز زن بختیاری شوهر خود را در قامت سرو قوی، مستحکم و آزاده میبیند و دوست دارد بچهای که در شکم دارد روزی سجوانی شجاع، بلند قامت و آزاده چون سرو شود.
این مطلب برگرفته شده است از مقاله «درخت در فرش بختیاری»که حاصل تلاش و قلم محمود علیمرادی و دکتر محمد تقی آشوری است.
در پایان متذکر میشویم که مجموعه لم آرت درصدد است تا در کنار آموزش قالیبافی، به ارائه مطالب آموشی نیز بپردازد؛ در همین راستا توصیه میکنیم حتما مطالب نمد و نمدمالی و نکات خرید فرش دستباف ایرانی را از دست ندهید.