پرنده های نقش شده شامل عقاب، طاووس و گنجشک است. این نقش عموماً به صورت تجریدی و انتزاعی دیده میشود. یکی از نقشمایه هایی که در فرش های همدان بافته میشود نقشمایه عقاب است.
در دوران کهن، عقابها بر روی دیگر آثار از جمله سفال ترسیم میشدند که قدمت آنها به هزاران سال پیش برمیگردد. نمونه های وجود نقش عقاب در سفالهای تپه گیان نهاوند در تصویر 11 مشاهده میشود. این نقش بر روی فرشهای ناحیه همدان نیز دیده میشد.
این پرنده در فرش یا به صورت انتزاعی یا به گونه ای تجریدی و خلاصه شده به کار میرود. خطوطی که نشان از منقار و پاهاست به یک سطح مثلثی (همان بدن پرنده) متصل میشود. در برخی موارد نقش عقاب در قسمت پاها و منقار از حالت خطی خارج شده و اندکی گسترش می یابد، به طوری که به لحاظ بصری تأثیرگذارتر است.
نیکوالس فوکر در کتاب “and Persian Today for Carpets Oriental Other ” از این آرایه با همین نام (عقاب) یاد میکند و تحقیقات میدانی به عمل آمده این نکته را تایید می نماید. (تصویر 12)
رد پای عقاب را میتوان در روایات و آیین های مذهبی مشاهده کرد. در آیین مهر، عقاب از حیوانات مورد علاقه آناهیتا است. در افسانه آفرینش، عقاب به نام پیک خورشید معرفی شده که در کشتن گاو نخستین با مهر همکاری کرد.
در برخی توصیف ها اهورامزدا به سر عقاب تشبیه شده که شاید مقصود همان سعنه (سیمرغ) در اوستا باشد.
این نقش سمبلی از حاصلخیزی است. بر طبق اساطیر دینی عقاب دانه های یک درخت بزرگ را جابه جا میکند که فروافتادن این دانه ها زایندگی و حیات جهان را به همراه دارد.
نوع دیگری از پرنده که فرشهای همدان را می آراید، طاووس است. نوعی از طاووس با دم و کاکل گل و نوع دیگر با چتری ذوزنقه ای شکل برجسته و نمایان میشود که در نواحی همدان شایان توجه است.
علاوه بر آن گونه ای از گنجشک در طرح های درختی به نوعی زیبا فرش را می آراید. (تصویر 13)
طاووس در فرش همدان میتواند نماد مرغ ناهید، ایزد آب بوده و جایگاه اساطیری بلندی داشته است. (تصویر 14) و گنجشک نیز بنا بر باور منطقه که با درخت و گل نقش میشود، پیام آور بهار و سرسبزی است.
در مقاله قبل به نقشمایه های آبزیان در حوزه فرش همدان اشاره کردیم و در مقاله آتی به بررسی نقش سایر حیوانات به خصوص چهارپایان در قالی همدان خواهیم پرداخت؛ این مجموعه مطلب از مقاله تأثیر باورهای دینی و اسطوره ای بر فرش های روستایی باف همدان اثر نعیمه جلیلیان و سید ابوتراب احمدپناه اتخاذ شده است.