شاخهای از نقشمایههای حیوانی در فرش روستاییبافت همدان، نقشمایههای گروه آبزیان است. بر اساس میزان بهکارگیری نقوش این گروه، ماهی نقش مهمی را در میان بافتههای مناطق مختلف این حوزه ایفا میکند.
اساسیترین و مهمترین عنصر در شکلگیری نقش ماهی درهم که در منطقه اغلب در ابعاد کناره بافته میشود ماهی (برگ) است. بر اساس تحقیقات ریشه نقش ماهی درهم به آیین مهر برمیگردد. اساس طرح، نقش ماهی و نقش چهره انسانی (مهر) است؛ در دگرگشتی این طرح در دوره اسلامی دو ماهی به دو یا چهاربرگ و چهره انسانی به گل – معمولًا هشتپر گرد – تبدیل میشوند.
مطالعات تاریخی در ایران باستان نشان میدهد که همدان پایتخت اصلی ماد بهشمار میرفت؛ در میان منابع تاریخ ماد، اوستا، کتاب مقدس کیش زرتشت، مقام و منزلت خاصی دارد. در اوستا از بین پنج گروه نام برده، ماهی در گروه جانوران آبی قرار دارد. در بندهش بر سروری ماهی نسبت به آبزیان دیگر تأکید و اشاره شده است.
نمادشناسی و معنی نقش ماهی در دستبافت ها
از لحاظ نمادشناسی یکی از نمادهای بارانخواهی و برکت از جانب دریا نقش ماهی است. نمونه واضح کاربرد ماهی در طرح سراسری ماهی درهم است که در سطح و زمینه فرش تکرار میشود. تکرار و توالی آن تولیدمثل ماهی را بهیاد میآورد که نماد باروری و زندگی است.
تکرار ماهی سمبلی است بر خوشبختی خانواده، تعداد زیاد بچه نیز نشانه توانایی کار، سلامتی بیشتر و قانون برای قبیله است؛ در واقع این نقش بهنوعی به زندگی و معیشت کشاورزی روستاییان ساکن مناطق همدان اشاره دارد.
انواع ماهی جز در ترکیب مشهور ماهی درهم با انواع نقشمایههای دیگر ترکیب میشود و گاه با گیاه، گاه با گل و حتی با پرنده نیز آرایش مییابد. در تصاویر 1 تا 3 انواع نقشمایه ماهی درهم به تفکیک مناطق حوزه بافندگی همدان و فرش همدان قابل مشاهده است؛ میتوان گفت ماهی علاوه بر زایش بر عمر طولانی نیز تأکید دارد و احتمالًا بهعنوان نقش بر روی هر چیزی که بهکار رود برای صاحبش عمر طولانی بههمراه دارد.
طبق کاوشهای باستانشناسی برای اولینبار در همدان پیکرههایی به شکل ماهی در هنر کاسی هویدا شد و پس از آن به آشور رسید. از آنجا که در دوره مادها همدان پایتخت بوده است، مردان تنپوشی شبیه به فلس ماهی به تن داشتند. سندی از این نوع تنپوش در نقش برجسته آشوری در تصویر 3 به نمایش درآمده است. این تنپوش بازگو کننده این حقیقت است که ماهی سمبل حمایت و نوزایی است و این ویژگیها را شامل حال پوشنده میکند.
با رجوع به این پیشینه میتوان چنین استنباط نمود که بافنده از فرشی که منقوش به این سمبل است نهتنها بهعنوان زیرانداز استفاده میکند، بلکه آن را همچون شیئی رازآمیز بهکار میبرد تا از مواهب و معانی آن (ماهی) بهرهمند گردد. (تصویر3)
طرح لاکپشت در دستبافت های همدان
طرح ماهی درهم در فرش طبق یک سنت با حاشیه معروف به لاکپشتی همراه است. توسباغه (لاکپشت) نقشی است که در حاشیهها و خصوصاً در طرح سراسری بته جقه انجلاس و ماهی درهم تمام مناطق بافت حوزه همدان بهکار میرود. نقشپردازی نمونههای آن بهصورت تجریدی تا انتزاعی است.
انواع حاشیه که مزین به نقش لاکپشت است در تصاویر 5 و 6 به نمایش گذاشته شده است. علاوه بر حاشیه، تصاویر 7 و 8 انواع نقش لاکپشت را در متن به نمایش میگذارد. آنگونه که در هنر دوران ماقبل تاریخ به این طرف نشان داده میشود، این لاکپشت بر روی کودوروهای دوره کاسی مشاهده میشود. نماد خدای آب یعنی اِئا یکی از نشانههایی بود که بر روی کودوروهای دوره کاسی حجاری شده بود. در واقع قدمت خدای لاکپشت در ایران به دوره کاسیها برمیگردد که این ادعا توسط سنگهای بهدست آمده از این دوره در تصویر 4 قابل اثبات است.
از آنجا که همدان امروزی در دوره کاسی بخشی از حکومت قبل از ماد بهشمار میرفت، و با توجه به نوشتههای اذکایی، پژوهشگر و محقق در باب فرهنگ همدان که درباره ثبات آداب و رسوم و زبان مینویسد: عامل پایدار ماندن زبان و آداب و رسوم کهن در بین مردم شهر همدان به عواملی چون تقسیم شدن شهر به چندین محله جداگانه هر یک با کدخدا، حفظ و مراقبت اهالی هر محله از آداب و رسوم و زبان خود، نداشتن ارتباط یا ارتباط کم اهالی محله های شهری با روستاییان و ترک زبانان و اشتغال آنان به باغداری است.
نقش لاکپشت میتواند از باورهای پیش از اسلام در این منطقه نشأت گرفته شده باشد که پایه اسطورهای داشته و دارد. شاید یکی از دلایلی که حاشیه لاکپشتی طرح ماهی درهم را احاطه میکند به خصوصیت زیستی این جانور مرتبط باشد. این جانور رابط بین خشکی و آب بوده و میتواند سمبل عمر طولانی نیز باشد.
لاکپشت به زندگی طولانی تمایل بیشتری دارد. در گذشته دور، بهعلت کمبود بهداشت و امکانات کودکان در سن طفولیت میمردند. از بین بزرگسالان آنهایی که به سن بلوغ میرسیدند، تصور میکردند که محبوب خدایان بوده که با این سن رسیدهاند؛ با این تفاسیر، نقش لاکپشت پایهای اسطورهای مییابد.
یکی دیگر از نقوش پرکاربرد آبزیان در بافتهها نقش خرچنگی است به شکل بیضیمانند که در اطرافش چهار زایده همسان بوده و بهصورت تکراری و به رنگهای متنوع در متن فرش ظاهر میشود. این بازوان همانند نقش کله قوچکی/مرغکی هستند. این نقش اغلب در اطراف ترنج و لچک در زمینه آرایش مییابند. گستردگی این نقش در همدان شامل نواحی میشود که از ناحیه رزن شروع شده تا کبودرآهنگ ادامه مییابد.
این نقشمایه در ناحیه ترکزبان همدان دیده میشود. صاحبنظرانی همچون سیسیل ادواردز عقیده دارند که اصل این نگاره، ترکی است چرا که بیشتر در قالی و قالیچههای قرهباغ و نیز روستاهای ترکنشین رواج دارد.
در برخی از مناطق به توسباغه (لاکپشت)، خرچنگ گفته میشود. یکی از دلایل اصلی آن میتواند به زندگی هر دو حیوان مربوط باشد یعنی هر دو به یک شکل زندگی میکنند. خرچنگ گاهی نماد اتحاد و قطب متضاد است برای اینکه هم در خشکی و هم در آب زندگی میکند.
چهارمین نشانه منطقه البروج، برج سرطان، خرچنگ است؛ میتوان گفت که خرچنگ جزو ایزدان یا پیامآوران برکت و باروری از دریا بهسوی خشکی است. نمونههای این نقش در حاشیه و متن در تصاویر 9 و 10 قابل مشاهده است.
این نوشه برگرفته ای بود از مقاله تأثیر باورهای دینی و اسطورهای بر فرش های روستایی باف همدان اثر نعیمه جلیلیان و سید ابوتراب احمدپناه.
در پایان یادآور میشویم شما میتوانید آموزش قالیبافی را به صورت آنلاین و با پشتیبانی مستقیم استاد لیلا میرزایی از مجموعه لم آرت تهیه و در هر زمان و مکانی از آن استفاده بفرمایید.