مقایسه فرشینه های اروپایی با گلیم ایرانی از منظر مواد اولیه به کار رفته در بافت، ابزار بافت و فن بافت این دو هنر را در این مقاله بررسی کرده ایم که تقدیم شما میشود.
بررسی مواد اولیه فرشینه اروپا با گلیم
با توجه به بررسیهایی که در مورد مواد اولیه مورد استفاده در گلیمهای ایران و فرشینه های اروپا انجام گرفت، میتوان گفت که ایرانیان و اروپاییان نیز مانند سایر ملل، مواد اولیه جهت تهیه دست بافته ها را خود تهیه مینمودند که اصلی ترین این مواد در بافت گلیم و فرشینه همانا پشم حاصل از پرورش گوسفندان است.
نژاد گوسفند و کیفیت پشم، خود یکی از شناسه های مرغوبیت و کیفیت و تفاوت در دست بافته های تولید شده توسط این اقوام است.
موی شتر و بز، ابریشم و هر نوع نخی که بتواند از بین تارها رد شود مثل طلا و نقره در هر دو دست بافته کاربرد داشته است.
در طول قرن بیستم و عمدتاً در فرشینه ها، از الیاف مصنوعی و هر نوع موادی که قابلیت رد شدن از بین تارها را داشته باشد نیز در بافت آنها استفاده می کنند.
مقایسه ابزار بافندگی فرشینه های اروپایی با گلیم
دار بافندگی از اصلی ترین ابزارهای مورد استفاده در بافت گلیم های ایران و فرشینه های اروپا بوده است.
در بررسی های انجام شده دریافتیم که شباهتهای بسیاری میان ابزار گلیمهای ایران با فرشینه های اروپا وجود دارد.
دار عمودی و افقی که در هر دو تمدن مورد استفاده قرار میگیرد از جنس فلز یا چوب بوده و به عنوان مثال در دارهای عمودی که شامل دو تیرک عمودی و دو تیرک افقی هستند، تارها به دور تیرک های افقی پیچیده میشوند و بافنده یا بافندگان در مقابل دار مینشینند.
بخشی از گلیم که تمام شده بر روی تیرک پایینی پیچیده می شود و بدین طریق کار همیشه در یک ارتفاع باقی میماند.
در دار مورد استفاده چه در ایران و چه در اروپا تارها از بالا به پایین کشیده شده و به دور تیرک ها پیچیده میشوند.
ولی در مطالعاتی که در مورد بافت فرشینه ها در اروپا انجام شد ذکری از دفتین که در گلیم بافی ایران مورد استفاده قرار میگیرد و کار خواباندن پودها بر روی یکدیگر را انجام میدهد، نشده است و به نظر میرسد بافنده تنها از دستهایش هم برای رد کردن پودها و هم برای خواباندن آنها بر روی یکدیگر بهره می برده است در حالی که بافنده ایرانی از دفتین استفاده می کند.
تشابه فن بافت فرشینه های اروپایی و گلیم ایرانی
با بررسی و تطبیقی که در فنون بافت انجام شد به نتایج مشابهی دست یافتیم که نمونه هایی از آن را در تصاویر زیر میبینیم:
در فن چاک دار میبینیم که در بافتِ هر دو دستبافته، یک رنگ پود به دور آخرین تار پیچیده می شود و پود رنگ دیگر از تار مجاور آغاز شده و در نتیجه شکافی به وجود میآید و چون طولانی بودن استفاده از یک تار باعث ایجاد شکاف باز و سستی دستبافته میگردد از این رو در هر فاصله تار، چند سانتی متر به صورت مورب تار جابه جا می شود.
در بافت دم چلچله ای (یا گلیم باف تک قلاب) چه در گلیمهای ایرانی و چه در فرشینه های اروپایی، پودها با دو رنگ یا سه رنگ متفاوت هنگام رسیدن به هم به دور یک تار پیچیده میشود؛ در واقع پودها بر روی یک تار منفرد قرار می گیرد.
در بافت دو پیچی در هر دو دستبافته یک پود به دو پود مجاور قلاب میشود؛ در واقع این تداخل بر روی تار انجام نمیگیرد و در هر دو، بافتی مستحکم و توپر و بدون چاک فراهم می سازد.
تصویر زیر نشان دهنده بافت متعادل یا ساده است که در هر دو دست باف کاربرد بسیاری دارد، و در واقع عبور نخهای پود را از میان نخهای تار نشان میدهد.
روش تک ارتباطه یا تک اتصال که پودها در محل تداخل دو رنگ تنها یک بار قلاب میشوند. این تداخل بر روی تار انجام نمی گیرد بلکه پودها میان تارها به هم به پود مجاور می پیوندند. این شیوه بافت هم در گلیمهای ایران و هم در فرشینه های اروپا بسیار کاربرد دارد.
کلیه این تصاویر نشان دهنده استفاده از فنون مشابه بافت در گلیم های ایرانی و فرشینه های اروپایی هستند.
البته روشهای دیگری نیز وجود دارد که همگی مشابه موارد ذکر شده بوده است.
البته ما از شیوههایی در بافت بعضی از گلیم های ایرانی استفاده میکنیم که مشابه آن در فرشینه های اروپایی مشاهده نشده است مانند شیوه بافت ورنی در گلیم ایرانی که اساس آن بر پیچاندن پودها به دور تارها در تناسبات و جهات گوناگون است.
در مقاله قبلی شما را با فرشینه های اروپایی آشنا کردیم؛ در این مبحث شباهتها و تفاوتهای این دو در مواد اولیه، ابزار بافندگی و فن بافت را بازگو کردیم و در آینده از رنگ و طرحهای فرشینه های اروپایی و گلیم ایرانی برایتان خواهیم گفت.
شایان ذکر است این مطلب برگرفته از مقاله علمی «بررسی تطبیقی فرشینههای اروپا با گلیم ایرانی» اثر دکتر امیر حسین چیت سازیان، دکتر حبیبالله آیت اللهی و درسا سازگار میباشد.