در آخرین مطلب از مجموعه مطالب بررسی فرشینههای اروپایی با گلیم ایرانی قصد داریم به بررسی رنگ و کاربرد فرشینه اروپایی با گلیم ایرانی بپردازیم.
تفاوتهای رنگ و رنگرزی در فرشینه و گلیم
با توجه به بررسی های انجام شده اطلاع زیادی از روند رنگ آمیزی فرشینههای اروپایی در دست نیست
ولی آنها همانند ایرانیان در ابتدا از رنگهای طبیعی و مدتی پس از انقلاب صنعتی، از رنگهای شیمیایی برای رنگ کردن خامههای مصرفی استفاده میکردند که این یکی از وجوه تشابه فرشینه های آنها با گلیم های ایران است.
به علت متفاوت بودن شرایط اقلیمی و موقعیت جغرافیایی و در نتیجه تنوع گیاهان و مواد رنگزای مختلف رنگهای متفاوتی تولید میشود.
عوامل دیگری نیز مانند نحوه عملیات رنگرزی و خامه های مصرفی و حتی آب مورد استفاده بر روی رنگ حاصله اثر می گذارد؛ شرایط فرهنگی نیز تأثیر خاص خود را دارد.
این تفاوتها موجب گوناگونی رنگ در داخل هر منطقه شده و در نتیجه موجب اختلاف رنگی در ایران و اروپا نیز می گردد.
از طرفی در رنگ آمیزی گلیم های ایرانی، بافنده های عشایری به علت نداشتن تماس با خارج از محیط زندگی خود از درخشندگی طبیعت پیرامونشان الهام می گیرند، اما بدیهی است که علاوه بر محیط زندگی، مواد رنگزای طبیعی موجود در اطرافشان و همچنین سلیقه شخصی بافنده ها در انتخاب رنگها، بسیار مؤثر است.
اغلب قبایل رنگهای مخصوص به خود را داشته اند. در برخی از گلیمهای ایرانی برای ایجاد عمق به جای استفاده از طیفهای رنگی زیاد از رنگهای متضاد استفاده میکنند و این در حالیست که در فرشینههای اروپایی از طیفهای رنگی بیشتری برای خلق یک اثر واقعی و سه بعدی بهره می گیرند.
در دوران قرون وسطی اروپاییان حرکت از یک رنگ به رنگ دیگر را برای ایجاد سایه روشن مورد استفاده قرار داده و این روش به آنها این امکان را میداد که یک اثر سه بعدی به وجود آورند ولی با گذشت زمان بافنده ها برای خلق فرشینه هایی با طرح های واقع گرایانه که هر چه بیشتر به نقاشی نزدیک باشد از ترکیب چند نخ با طیف های رنگی گوناگون در یک نخ استفاده کردند.
اروپاییان با استفاده از طیفهای رنگی یک رنگ، هماهنگی ایجاد می کنند در حالی که ایرانیان از رنگهای تند و بعضاً متضاد در رنگ آمیزی بافته هایشان بهره میگیرند و این تضاد در رنگها است که گاهی ایجاد عمق میکند.
از دیگر دلایل عمده که باعث به وجود آمدن تفاوت در به کارگیری رنگ ها در گلیم های ایران و فرشینه های اروپایی میشود را میتوان تفاوت در روش های فرهنگی، شیوه و محل زندگی و همچنین اختلافات آنها در مذهب و نگرشی که به زندگی دارند دانست.
همگی موارد ذکر شده بر سلایق طراحان، بافندگان و نیز خریداران تأثیر می گذارد و در نتیجه موجب تفاوتی میشود که در گلیم های ایران و فرشینه های اروپا بروز کرده و به راحتی قابل مشاهده است.
بررسی کارکرد فرشینه اروپایی و گلیم ایرانی
فرشینه های اروپا و گلیم های ایران کارکردهای نهان و آشکار و متعددی دارند؛ استفاده از فرشینه های تجسمی با تصاویری از موضوعات روایی مذهبی بر روی دیوار کلیساها و همچنین کاربرد آنها بر دیوار قصرها و حتی اماکن عمومی، نشان دهنده کارکرد تزئینی این بافته تجسمی بوده که جهت پوشاندن دیوارها به منظور گرم کردن فضای سرد این اماکن به کار میرود.
البته چون فرشینه ها دست باف هایی تزئینی و زیبا هستند از آنها برای روکش مبلمان و دیگر اثاثیه مانند کوسن و جلد انجیل و همچنین پوشش اطراف تخت برای ایجاد فضای خصوصی و محافظت از سرما و موارد بسیار دیگر استفاده می شود.
گلیم نیز دست بافی است که برای تزئین هم به کار می رود اما در ابتدا کارکرد عملی آن به این صورت بوده است که به عنوان زیرانداز برای پوشاندن و گرم کردن محل چادرهای عشایر و جلوگیری از ورود شن و ماسه به داخل استفاده می شده است.
به تدریج کار کرد تزئینی گلیم ایرانی موجب کاربردشان در محل های عمومی نظیر قهوه خانه ها گردید؛ از آنها در تهیه لوازم زندگی مانند چادر شب جوال، پشتی و غیره نیز استفاده میکنند.
بافتن گلیم به عنوان صنعتی دستی بین روستاییان و عشایر که از قشر کم درآمد جامعه هستند، تقریباً در تمام نواحی ایران سابقه طولانی دارد و چون با کشاورزی و دامداری که از مشاغل اصلی آنان است توأم و هم جوار می باشد به صرفه و صلاح است، زیرا وسیله خوبی جهت مصرف فرآورده های دامی از قبیل پشم است و ارزان تمام میشود و همه این موارد تأکیدی بر کاربردی بودن این کالاست.
این در صورتی است که استفاده از فرشینه های اروپایی به عنوان کالایی با ارزش و گرانبها، بیشتر در بین خانواده های اشراف و نجیب زادگان رواج داشت و در دربارهای رقابت طلب آن دوره، ارزش نهادن به یک اثر هنری یکی از عناصر مهم به شمار می آمد.
اشراف زادگان افراد ثروتمند و بازرگانانی که استطاعت مالی آن را داشتند که تا چند سال برای بازگشت سرمایه هایشان صبر کنند در کارگاه های فرشینه بافی سرمایه گذاری می کردند و بر تزئینی بودن این کالا تأکید داشتند؛ البته به مرور زمان استفاده از فرشینه ها در بین مردم عادی نیز رواج یافت.
تفاوت در ابعاد گلیم و فرشینه
تفاوت در ابعاد یکی از نکاتی است که میتوان آن را نتیجه کارکرد متفاوت گلیم و فرشینه دانست.
فرشینه ها به علت تزئینی بودن، قرنهاست با ابعاد بسیار وسیع و به عنوان پوششی گرم برای دیوار کلیساها و قصرها بافته میشدند در حالی که گلیم ها به علت کارکرد عملی و عمدتاً به عنوان کف پوش از ابعاد استاندارد تری برخوردارند.
نتیجه گیری
پایداری فرهنگ و تمدن در بین ایرانیان و اروپاییان هزاران سال ثبات نسبی رونق، شکوه و جلال هنری آنان، خصوصاً در زمینه هنر منسوجات را سبب گردیده است.
گلیم های ایران و فرشینه های اروپا که در زیر مجموعه دست بافتههای داری قرار میگیرند دارای ویژگی های خاص در نقش، تکنیک بافت، ابزار و مواد اولیه هستند. بعد خلاقیت در این گونه دست بافته ها همواره پویا است و خصوصیات ظاهری و محتوای این گروه از دست بافته ها متأثر از ویژگی های آن مناطق است تا آنجا که میتوان از آنها به عنوان عناصر و ابزار شناسایی دست بافته های آن مناطق بهره برد.
نهایتاً نتایج این مقاله مؤید این مطلب است که فرشینه های اروپا و گلیم های ایران در بررسی و مقایسه با هم دارای وجوه اشتراک و افتراق بسیاری در کارکردها، شباهتهای بسیاری در فن بافت، ابزار و مواد اولیه و تفاوت محسوسی در طرح و رنگ هستند که آن را در طبیعت گرایانه بودن طرح های عمده در فرشینه های اروپایی و نمادگرایانه بودن طرحها در گلیم های ایرانی به وضوح می توان مشاهده نمود.
همه این موارد ریشه در فرهنگ و تاریخ کهن این دو منطقه دارند. هر دو دست بافته دارای صبغه ای کاملاً بومی بوده که خاص هر منطقه هستند؛ باورهای دینی، آداب و رسوم، فرهنگ قومی، اقلیم و… عواملی است که میتوانند در تفاوتهای این دو نوع دست بافته زیبا تأثیر گذار باشند.
طی چند مقاله ویژگیها، شباهتها و تفاوتهای فرشینه اروپایی با گلیم ایرانی را مقایسه و خدمتتان عرضه کردیم؛ در پایان این نکته را ذکر کنیم که این مجموعه مقالات برگرفته از مقاله «بررسی تطبیقی فرشینههای اروپا با گلیم ایران» حاصل تحقیق و بررسیهای دکتر امیر حسین چیت سازیان، دکتر حبیبالله آیت اللهی و درسا سازگار میباشد.