مشخصات دست بافته های قشقایی، این ایل غیور ودر عین حال هنرمند را در این مطلب شرح خواهیم داد و در ادامه به بررسی نمادها در قالی، گلیم و سایر دستببافته های ایل قشقایی میپردازیم.
قالیبافی در منطقه فارس و در میان اقوام مختلف عشایری جایگاه ویژهای دارد. اقوام لّر که در واقع منشأ آنها اقوام قشقایی هستند، از دیگر افراد منطقه اند که بافته های آنان از اهمیت خاصی برخوردار است.
همکاری بین این اقوام، مکمل و دو جانبه است. طرح و نقشه را لرها تهیه میکنند اما این اقوام قشقایی هستند که آنها را تکمیل نموده و بدان جلوه میدهند.
یک نگاه به تاریخ این گروههای قومی میتواند به ما کمک کند تا تعادل را بین کارهای آنان ارزیابی نماییم.
نشانه آریایی گردونه مهر یکی از دیرین ترین نقشمایه های باستانی است که اثر آن در یک مسیر چندین هزار ساله در بیشتر تمدنهای کهن برجای مانده و از ایران، چین، هند و ژاپن تا اروپای عصر مفرغ قابل مشاهده است.
تقریباً شک نیست که زادگاه این نگاره، آسیای مرکزی بوده است؛ خورشید آریایی تا پیش از هخامنشیان بازوان خمیده و منحنی و هیأت مدور داشته و بعدها خطوط و اضلاع آن مستقیم و هندسی و زاویه ها قائمه شده است.
این نقشمایه به صورت بسط اولیه خود در فرش بافی فارس در سده های اخیر دیده نشده است، منتهی فرش بافان فارس نقشمایه های متعدد بسیاری به کار میگیرند که آنها را باید مشتقات مرکب و صورت های تکامل یافته خورشید آریایی دانست.
متداول ترین صورت این نقش رمزی در فرش بافی فارس و نیز قفقاز و آسیای صغیر، از دو خورشید آریایی توأمان به هم چسبیده درست شده است که خمیدگی بازوان یکی از خورشیدها در جهت عقربه ساعت و دیگری در جهت مخالف آن است.
قالیبافان فارس و بیش از همه بافندگان نیریز و لّر آن را غالباً در مرکز ترنج ها جای میدهند.
مهرانه دارای معانی نمادین و اسطوره ای است که از ادوار گذشته تاکنون در تمدن های بسیاری تجلی یافته است؛ نقش آن را در روی سفالها، کتیبه ها، نقاشی های صخره ای و یافته های باستان شناسی در طول تاریخ به کرّات مشاهده مینماییم.
حضور این نقش در بافته های آسیایی به ویژه اقوام عشایر از جایگاه ویژه ای برخوردار است.
مشخصات بافته های قشقایی
قبایل قشقایی و خمسه در جنوب شرقی ایران و در اطراف شیراز زندگی میکنند. فرشهای آنان دارای خصوصیات یکسان است. بافته های آنان اکثراً دارای ابعاد کوچک بوده و بیشتر اختصاص به اشیاء کاربردی مانند کیف، خورجین و یراقهای تزئینی دارد.
طرحها اغلب هندسی و شامل نقوش حیوانات، گلها و فرم های انسانی است. مشخصه های فنی بافته های قشقایی عبارتند از:
نوع گره ها: نامتقارن، متقارن؛
تارها و پودها: پشمی، تارها اغلب سفید، پودها اغلب رنگرزی طبیعی و قرمز رنگ؛
رنگ و رنگرزی: رنگها متنوع و درخشان، تونالیته های آبی، طلایی و سبز؛
بیشتر قالیها دو حاشیه باریک با آبی تیره متناوب و مربع های سفید؛
طرحهای قشقایی شامل مدالیون سه تایی بوده و طرح ها با رنگ آمیزی قطری بر سرتاسر فرش پراکنده هستند.
قشقایی ها هنگام کوچ کمتر بافندگی میکنند و بیشتر در ماههای تابستان به این کار می پردازند. گلیم های قشقایی شاید از مشهورترین گلیم های ایرانی است. استفاده معدود از نگاره های کوچک و برخی تشابهات دیگر، بعضاً بیننده را به یاد گلیم های ترک بافت چون شاهسون میاندازد.
انواع گلیمهای قشقایی
گلیمهای قشقایی دارای برش چاکدار است و گاه در آنها از تارهای نخی و پشم طبیعی قهوه ای نیز استفاده میشود. این گلیم ها به دو دسته اند:
گلیم هایی با نوارهای افقی شکل که معمولاً در بافته های قبایل نواحی غربی ایران مشاهده می شود. نوارهای افقی و نگاره هایی با نوارهای باریک از قلابهای شناور در بین آنها، متن گلیم را تشکیل میدهد.
گلیم هایی که متن مرکزی در داخل حاشیه آنها از لاله های بافته شده در حاشیه ها و عیناً مانند گلیم های گروه اول است و در داخل متن، دو یا سه ترنج خشتی و یا یک طرح مربع شکل وجود دارد.
این مطلب مقدمهای بود بر بررسی نماد گردونه خورشید در قالیهای ایل قشقایی از مقالهای با همین نام از مرجان صلواتی که جزئیات آن در مطالب بعدی تقدیمتان خواهد شد.