متن فرش روستایی به ندرت خالی میماند (در نمونههای انتخابی یک مورد هم یافت نمیشود)؛ آن بخش از فرش که حاشیه آن را محاصره کرده، متن فرش نام دارد. طراحان و بافندگان روستایی اهتمام خود را در آرایش متن فرش صرف میکنند.
ترکیبات متن فرش
ترکیبات متن فرش به دو گروه قابل تقسیم اند: گروه اول متن ترنجدار و گروه دوم متن غیر ترنجدار.
متن ترنجدار متنی است که در آن ترنج مهمترین عنصر ترکیب است. ترنج اشکال متنوعی دارد همچون لوزی، شش ضلعی و هشت 
پر که میتواند با الحاقات تزئینی همانند سر ترنج همراه باشد.
متن های ترنجدار میتوانند یک ترنج، دو ترنج، سه ترنج، چهار ترنج یا بیشتر داشته باشند که به صورت عمودی، افقی، موازی و… چیده میشوند.
اشکال بدویتر ترنج بسیار انتزاعی و خارج از اشکال هندسی شناخته شده اند، این موضوع در ردیابی ترنجهای اولیه می تواند شاخص خوبی باشد.
متن غیر ترنجدار متنی است فاقد ترنج که برای ترکیب بندی آن از الگوهایی همچون واگیره (خشتی، بندی) محرابی، سجاده ای، گلدانی، درختی، تصویری و لچک استفاده میگردد.
الگوی واگیره به دلیل سهولت در استفاده رواج زیادی در بین بافندگان روستایی دارد. واگیره یک واحد منقوش است که با تکرار آن متن را پر میکنند. گاه از دو واگیره برای تنوع بخشی متن استفاده شده و یا از طریق لغزش واگیرهها در زیر هم تنوع بصری فراهم میآید.
واگیره ها در صورتی که بدون شبکه بندی متن حاصل آیند، بدان واگیره محض میگویند اما اگر از طریق شبکه بندی متن (میتواند نقوش شبکه متفاوت باشد؛ چرا که خود شبکه ارزش بصری بیشتری دارد) ایجاد شده باشند، عموماً به شکل خشتی – خواه لوزی و خواه مربع – یا بندی و یا دیگر اشکال خواهند بود.
ضمناً در غالب فرشهای روستایی به دلیل عدم محاسبه و پیش بینی دقیق ابعاد، واگیره آخر نیمه تمام میماند و این شاخص در شناخت فرش روستایی مهم است.
الگوهای متن فرش های روستایی
الگوی محرابی – سجادهای که عموماً مصارف مذهبی دارد، از طریق ایجاد طاق قوسی یا شکسته در قسمت فوقانی متن ساخته میشود و تاکید ترکیب فوقانی متمرکز است.
الگوی گلدانی با قرار دادن گلدان و عموماً بر محور تقارن عمودی، متن را پیکره بندی میکند و سپس ساقه ها در فضای متن تکثیر میشوند.
الگوی درختی از حیث ترکیب همچون الگوی گلدانی است که درخت جانشین گلدان میشود، اما گونه های دیگر الگوی درختی نیز وجود دارند که نه منطبق بر محور تقارن عمودی بلکه در چند محور عمودی متن را تقسیم مینمایند.
الگوی تصویری از طریق به کارگیری تصاویر انسانی، حیوانی و پرنده متن را دچار ترکیب می.کند. غالباً الگوهای تصویری روایی بوده و موضوعی را به بیننده انتقال میدهد.
فرشهای روستایی تصویری دارای مضامین داستانی طبیعت و روستاییاند. در کتاب قالیچه های تصویری آمده است: این قالیچهها به علت تناسبات غیر طبیعی، هیچ وقت مورد توجه قالی فروشان شهری قرار نگرفته و در نزد ایشان به قالیچههای «نقش غلط» مصطلح بوده است.
این اصطلاح بیشتر به خاطر مقایسه این قالیچهها با قالیچههای تصویری شهری – که مطلوب آنهاست – معمول شده است.
از مختصات قالیچههای نقش غلط خطوط راست و کم انحناء شکسته و رنگهای یک دست (بدون سایه روشن) و تناسبات غیر طبیعی است.
اینها از مشخصات اولیه قالیهای عشایری و روستایی هستند و به خاطر همین مشخصات است که در قالیهای عشایری و روستایی تصویر چنین موفقیت آمیز در کنار دیگر گل و بته های سنتی جا گرفته است و به عبارت دیگر تصویر جذب قالی شده است.
مهارت بافندگان در هماهنگ کردن تصویر با دیگر نقوش قالی – مثل حاشیه و زمینه و بقیه نگاره ها – به حدی است که جدا کردن تصویر از بقیه قالی را غیر ممکن می سازد؛ چرا که تصویر به صورت عضوی از دیگر اعضای قالی درآمده و به اصطلاح با قالی چفت و بست شده است.
لچک در متن فرش روستایی
الگوی لچک از عناصر مهم در ترکیب متن بوده و غالباً با ترنج همراه است اما در پاره ای از فرشهای روستایی لچک بدون ترنج ارائه میشود.
لچک وظیفه آرایش قائمهای متن را بر عهده داشته و عموماً در چهار مثلث قائم الزاویه اجرا، وتر به اشکال مختلف زیور مییابد.
از نکات جالب توجه در لچکهای روستایی حضور نمونههای متعدد خارج از این چارچوب است.
لچکهای فرش روستایی را میتوان به سه دسته غیر پیوسته، نیم پیوسته و پیوسته طبقه بندی کرد.
لچک های غیر پیوسته آن گونه که از نامش پیداست به یکدیگر متصل نیستند؛ لچکهای نیمپیوسته دو به دو از طریق خود یا عناصر دیگر به هم متصل اند و در لچکهای پیوسته نیز هر چهار لچک به یکدیگر متصل میباشند.
یادآوری میشود در طراحیهای فرش شهری لچک در غالب موارد غیر پیوسته است.
در فرش های روستایی، بیشترین فراوانی به نفع الگوی ترنج دار (۵۵ نمونه)، سپس الگوی لچک دار (۵۱ نمونه)، نمونه و بعد از آن با الگوی واگیره (۲۹ نمونه) بوده و کمترین فراوانی در الگوی محرابی – سجاده ای (۲ نمونه) مشاهده میشود.
در الگوی ترنج دار بیشترین نمونه در دسته ۱ ترنجی (۳۲ نمونه) قرار دارد.
توجه به ترنج که عموماً با لچک همراه است برای ترکیب بندی و نیز حضور ترنجهای بدوی در گروهی از فرشهای روستایی کشور نشان از پیشینه طولانی این ترکیب بندی است.
انتخاب این الگو از آن جهت که تکلیف بخش عمدهای از متن را معلوم میسازد و خود قالب تعریف شدهای دارد، طراحی و اجرای متن را برای بافنده آسان میسازد و بافندگان روستایی نیز از گذشته تاکنون الگوهای راحت و روان را ترجیح میدهند.
گفتنی است این نوشتار را از مقاله زیباشناسی فرش های روستایی ایران اثر همایون حاج محمد حسینی و دکتر حبیب الله آیتاللهی وام گرفته ایم؛ در مطلب قبلی نیز شما را با حاشیه فرش روستایی آشنا کردیم.