قالی گلدانی چالشتر منقوش با پرندگان متعدد، متعلق به حوزه ی فرش چهارمحال و بختیاری است که در سده اخیر توسط طراحان و بافندگان چالشتری نقش شده است. این فرش، گلدان بزرگ و پُر گلی را به همراه پرندگانی
زیبا به تصویر کشیده است.
نقش گلدان و پرنده از نقوش پر اهمیت و پر کاربرد در حوزه فرش ایران از جمله فرش چهارمحال و بختیاری است که این مطلب بیانگر این است که پرنده یک نقش مهم و واجد معنا در فرش این منطقه است.
ابتکار «طرح گلدانی» به زمان شاه عباس بر می گردد. این طرح شامل یک گلدان بزرگ در وسط و دسته گلی در آن و همین طور نگاره گلدان های کوچک و دو پرنده که در پیرامون آن نقش می شود.
لازم است قبل از ورود به جریان معناکاوی متن به توصیف و شرح دیداری این متن بپردازیم. همان طور که دیده می شود موضوع اصلی این متن تصویری، گلدان است که حدودا در مرکز زمینه ی اثر قرار گرفته و در وهله اول
چشم را به طرف خود جلب می کند.
گلهای بسیار زیبا که با نام گل فرنگ (در این منطقه با نام گل لندنی) شناخته میشوند سر از گلدان بیرون آورده و خود را به بیننده عرضه می کنند. گل فرنگ، گل های طبیعی و بیشتر گل سرخ هستند که از دوران قاجار رواج و نفوذ طرح های گل فرنگ و دیگر عناصر غیر ایرانی بر روی دستبافته های گره دار به گونه ای گسترش یافت.
گل فرنگ های گلدان مزبور به همراه گل های ختایی، در سه ردیف نقش شده اند؛ در ردیف میانی گل فرنگی هایی نقش شده اند که همه از نظر شکل، اندازه و رنگ مشابه هستند و به صورت هلال اطراف گلدان را پر کرده اند؛ در ردیف بالا و همچنین در زیر آنها، دو ردیف گل ختایی وجود دارد که هم از نظر شکل و هم از لحاظ رنگی با یکدیگر متفاوت هستند و همانند ردیف میانی (گل فرنگ ها) به شکل هلال گلدان را احاطه کرده اند. بقیه ی فضای فرش را نیز نقوش و گل های ختایی پوشانده است که همه از گلدان ریشه گرفته اند و در سرتاسر زمینه گسترش پیدا کرده اند.
در دو طرف زمینه ی فرش در جایی که زمینه از حاشیه جدا می شود، دو نیم ستون قرار گرفته است که سر ستون آن ها نقش نشده است اما پایه ی ستون هایی به شکل گلدان و با رنگ آمیزی زیبایی را می توان مشاهده کرد.
روی ستون ها به وسیله ی خطوط مارپیچی که تا بالای ستون ادامه یافته اند فضاهایی به وجود آورده که با نقوش انگور و گل لوتوس پر شده اند. دو پرنده (طاووس) که با جزئیات بسیاری کار شده اند، در حالت نیم خیز در پای گلدان و در دو طرف آن قرار گرفته اند. گلدان گل به واسطه ی رنگ شادی که نسبت به دیگر گل های زمینه ی فرش دارد و به وسیله ی رنگ زمینه ای که در آن قرار گرفته خود را از زمینه جدا کرده و جلب توجه بیشتری می نماید.
این فرش همانند دیگر آثار تصویری از این سنخ و در این حوزه از هنر، از دو بخش حاشیه و زمینه تشکیل شده است که حاشیه برخلاف زمینه از لحاظ محتوایی دارای خلوتی است و به نوعی فضا را برای ورود به متن فرش آماده میکند.
نظام حاشیه ی اثر، خود دارای 3 حاشیهی کوچک و 1 حاشیه ی بزرگ است که در هر 4 حاشیه، نقش بُته که از نقوش اصیل و پرکابرد این منطقه به شمار می رود، نقش مایه ی غالب را تشکیل می دهد. در کل در زمینه ی اثر 1 گلدان بزرگ به همراه 2 ستون و پایه ستونهایی به شکل گلدان، 2 طاووس، 2 فاخته و 2 بلبل به همراه عناصر دیگری از جمله گل های ختایی و شاخه های انگور و برگ هایش قرار دارند که هر یک به گونه ای در ارتباط با دیگری و در یک رابطه ی همنشینی نقش شده اند و تابع یک الگوی مفهومی هستند و بر یک مفهوم اسطوره ای دلالت می کنند.
به طور کلی می توان عناصر موجود در این اثر را چنین دسته بندی کرد: عناصر جاندار شامل انواع پرندگان و عناصر گیاهی شامل انواع گل ها و برگ ها و انگورها.
هنرمند در این مورد مطالعاتی از شکل گردانی بهره جسته و با پرهیز از شمایل سازی سعی اش بر آن بوده که به طرح و اثر خود معنایی فرازمینی و مقدس بدهد به این دلیل که در این اثر، هنرمند طاووس هایی را در زمینه ای که تداعی کننده باغ است نقش کرده که در باورها طاووس نگهبان در بهشت است و در فرهنگ اسلامی مرغ بهشتی محسوب می شود و اشاره ای به بهشت برین و زندگی پس از مرگ دارد و آن ها را به گونه ای دو طرف گلدان نقش کرده است که به مثابه نگهبانان گلدان به تصویر درآمده اند که در این راستا گلدان که نماد حاصلخیزی و باروری است به عنوان نماد درخت حیات جلوه گر شده است و طاووس نیز همانند گلدان نماد حاصلخیزی، فراوانی و آب است که تمام این عناصر در کنار یکدیگر اشاره به بی مرگی و جاودانگی است.
بلبلی که در بالای گلدان نقش شده نیز تداعی کننده ی بهار است که بهار نیز با باروری و حاصلخیزی در ارتباط است و این مطلب بر این نکته تأکید دارد که گفته خوان در یک رابطه ی همنشینی از عناصر مرتبط برای بیان مفهوم مورد نظر خود استفاده کرده است. بنابر باوری در فرهنگ بختیاری بلبل همچون طاووس از بهشت بیرون رانده شده است بدین مضمون که انسان بلبل بهشتی بوده که به دلیل ناسپاسی اش از بهشت بیرون رانده شده است، با این تفاوت که بلبل به دلیل کفر و طاووس به خاطر این که مسبب دخول ابلیس به بهشت بوده از بهشت رانده شده اند.
فاخته نیز در نزد مسلمانان از ده حیوان بهشتی به شمار می رود و همانند طاووس و بلبل با بهشت مرتبط است و در طبیعت پرستی با حاصل خیزی در ارتباط است.
به این جهت که در واقعیت چنین باغ و چنین سوژه هایی وجود ندارد و به نوعی اشاره به دنیایی فرای دنیای ماده دارد و تمام نقوش پرندگان به همراه گلدان اشاره به حاصلخیزی و بهشت دارند که در نهایت می توان چنین گفت که این طرح اشاره ای به باغ بهشت و فردوس برین دارد. که ستون ها دروازه های بهشت و طاووس ها نگهبانان در بهشت و درخت حیات هستند که در اینجا درخت حیات به شکل گلدان که محتوی آب حیات است و گل هایش نمادی از درخت زندگی، نقش شده است. قرار گرفتن پای طاووس ها روی پایه ی گلدان نشان از تسلط آنها بر این عنصر و به تعادل رساندن آن دارد یعنی به نوعی طاووس ها نقش متعادل کننده را دارند.
در پایان یادآور میشویم شما میتوانید دوره های آموزش قالیبافی آنلاین و اینترتی از جمله دوره آموزش تابلوفرش با تدریس استاد لیلا میرزایی را از مجموعه لم آرت تهیه بفرمایید.
این مطلب برگرفته ای بود از مقاله تفسیر معنایی- محتوایی گونه های نقش پرنده در فرش چهارمحال و بختیاری با رویکرد نمادشناسی اثر عاطفه حیدری سورشجانی، ایمان زکریایی کرمانی، دکتر نادر شایگانفر و دکتر عباس قنبری عدیوی.