قالی کرمان

قالی کرمان؛ همانی که هرچقدر از عمرش میگذرد، ارزش و کیفیتش بیشتر میشود! در این مطلب برایتان از قالی و فرش دستباف کرمان خواهیم گفت. با لم آرت همراه باشید.

قالی بافی در کرمان سابقه‌ای بسیار طولانی دارد؛ قطعه‌ای از یک تخته فرش بافته شده در کرمان که در موزه حضرت امام رضا علیه السلام در مشهد نگاهداری می‌شود بر سابقه‌ای دست کم در حد پانصد سال بافندگی در زمینه فرش‌های گره‌دار کرمان شهادت می‌دهد.

قالی کرمان در سخن بزرگان خارجی

به عقیده سرجان شاردن (SIR) JHON CHARDIN بهترین و بزرگترین فرش هایی که به دربارها راه یافتند اکثر توسط هنرمندان چیره دست خطه کرمان طراحی و بافته شده بودند. مارکوپولو (MARCO POLO) سیاح معروف ایتالیائی نیز همین عقیده را در سال ۱۳۰۰ میلادی به هنگام سفر به مشرق زمین در سفرنامه خود ابراز کرده است و هم اوست که در جای دیگر می‌گوید که ایران سلطان فرش جهان است.

گذشته های دور را رها کرده و مروری به اجمال به قالیبافی کرمان در دو سه قرن گذشته می‌کنیم که کافی به مقصود بوده و ما را در حد کفایت در مسیر و مراحل پیشرفت و تنزل فرش بافی کرمان قرار داده و بر علت‌هایی که بر قالی کرمان شهرتی چنین عالم گیر بخشیده آشنا می‌سازد.

اوج و افول قالی کرمان

منحنی پیشرفت قالی بافی کرمان نقطه اوج خود را در زمان صفویه و مرحله حضیض خود را در اوایل دوره قاجاریه یعنی زمانی که آقا محمدخان قاجار به سبب مساعدت اهالی کرمان با لطف علی خان دست به کشتار هولناک اهالی آن زد ثبت کرده است.

بعد از این مرحله منحنی مورد بحث به حالت صعود درآمده و بعد از دو تنزل پی در پی که مرحله‌های گذشتن از نقاط بحرانی دیگر چون جنگ جهانی اول و بحران اقتصادی ۱۹۲۹ میلادی است مسیر خود را با سطح تولید قابل ملاحظه‌ای در حال حاضر به صورت صعودی ادامه می‌دهد.

در قرن گذشته کرمان یکی از تولیدکنندگان عمده پارچه‌های طاق شالی بود که در اروپا و به ویژه انگلستان معروفیت فراوان و هواخواهان بسیار داشت ولی بعد از آن که استفاده از پارچه های شال از مد افتاد و همچنین رقابت با پارچه های شال باسمه‌ای ارزان قیمتی که بافنده‌های انگلیسی به بازار می‌فرستادند برای بافنده کرمانی دیگر مقرون به صرفه نبود و از ناچاری تعدادی از آن‌ها به قالیبافی روی آوردند.

ژ

فرش کرمان، از اولین صادرکننده‌های به خارج

کرمان از اولین شهرهایی است که شرکت‌های خارجی در آن کارگاه‌های قالیبافی تأسیس کرده و صدور فرش را برای رفع نیازمندی‌های بازارهای غرب از آن شروع کردند. نماینده‌های شرکت‌های فرانسوی، ایتالیائی و انگلیسی به امر تولید و تجارت قالی کرمان در اواخر قرن گذشته رونق فراوان دادند سپس نمایندگان تجار امریکایی بودند که در سال‌های بعد از جنگ جهانی اول به میدان رقابت آمده و مشتریان پر و پا قرصی برای فرش های کرمان گردیدند.

بازار مشتاق و پرتقاضای آمریکا برای فرش کرمان با تاسف پیآمد نامساعدی را نیز به همراه آورد و آن شیوع بدبافی و رواج گره‌های جفتی به خاطر به پایان بردن سریع بافت و عرضه سریع آن به بازار بود. عادت نکوهیده‌ای که با تاسف در بافنده کرمانی باقی ماند و نتیجه آن لطمه ای است که بر شهرت فرش کرمان وارد آمده است.

علت شهرت فرش و قالی کرمان

یکی از دلایل شهرت قالی پرآوازه کرمان فراوانی نقش‌ها و طرح‌های جالب آن و استفاده از مجموعه متنوع رنگ‌هایی است که با یکدیگر در تعادل کامل هستند؛ طراح کرمانی هیچ گاه خود را محدود در چند رنگ و نقش نکرده است، او همیشه سنت شکن بوده و با سرانگشت ماهر و توانای خود همواره تخیلات نامحدود انسانی را به درون فرش کشانیده است؛ آن زمان که احساس نمود حاشیه و قاب بر متن فرش قید است و فشار آن را از میان برد و حاشیه را با زمینه یکی کرد و گاه متن را از گل‌ها و نگاره‌های و آذینه‌ها بری ساخت و ترنج را در میان زمینه‌ای ساده جای داد و طرح قالی‌های کف ساده را انداخت.

خلاصه کلام نوآوری‌ها و بدعتهایش سبب شد که از رقیب دیرین خود کاشان که در بافت فرش‌های نفیس و زیبا سابقه‌ای طولانی و شهرتی بی نظیر داشت تا حدودی پیشی گیرد و عمده دلیل آن نیز این بود که بافنده کاشانی در طرح و رنگ محدودتری بافته بود.

در اینجا بی مناسبت نیست که از دو بافنده بسیار معروف و قدیمی کرمان به نام‌های استاد حسین و استاد قاسم کرمانی که طرح‌های نقاشان قدیمی را با مهارت و چیره دستی بر روی دارهای قالی آوردند و فرش های نفیسی را از خود به جای گذاشتند یادآوری شود.

ویژگی های قالی کرمان

طرحهای معروفی که در کارگاه‌های قالی بافی کرمان بافته می‌شود عبارتند از شاه عباسی لچک و ترنج، بتّه‌ای، اسلیمی لچک و ترنج، شاه عباسی و طره‌ائی، شکارگاه، گوبلن یا کومه‌ای، گلدار سر تا سری، درختی سبزیکار، قاب قرآنی، بند اسلیمی، منظره بافی و چهره بافی.

 نزدیک صد سال قبل بود که کار چهره بافی در کارگاه‌های بافندگی کرمان رونق گرفت و از این زمان به بعد هنرمندان کرمانی با استادی تمام تصاویری از شخصیت‌های مذهبی و تاریخی و سیاسی را بر روی فرش‌های خود نقش نمودند.

پشمی که در قالیبافی کرمان مصرف می‌شود از منابع محلی و مقداری نیز از استان‌های خراسان و کرمانشاهان تأمین می‌شود. مهمترین مراکز تولید پشم این استان عبارتند از رفسنجان، بم، جیرفت و نواحی اطراف شهر کرمان.

خطراتی که فرش دستباف کرمان را تهدید می‌کند

فرش کرمان دو پوده و گاه سه پوده بوده و با گره های فارسی بافته می‌شوند؛ رواج گره‌های جفتی و بدتر از آن بی گره بافی (کمانشی) کار دختران خردسال بافنده در فرش‌های جدید بافت کرمان و بی سلیقه‌گی برخی از بافنده‌هایی که فرش‌های کم دوام با حاشیه های کج و کوله و موج دار و شیرازه های زشت به بازار می‌فرستند باعث عقب افتادگی فرش خوش سابقه کرمان در بازارهای جهانی شده است.

این روزها کشور چین با تقلید استادانه‌ای از نقشه‌های قدیمی و جالب کرمان و هم چنین نائین فرش‌هایی با بافت بسیار شسته رفته با پشم‌های مرغوب و رنگ‌های درخشان شاید با استفاده از تکنیک‌های کامپیوتری به بازارهای غرب می‌فرستند که تهدیدی است بسیار جدی برای تجارت و آینده فرش کرمان.

تجارت این نوع فرش در ابتدا آن چنان پردرآمد می‌شود که یکی از تجار کلیمی ایتالیا بر آن نام برکانا (BERKANA) را که در زبان عبری به گونه ای معنی برکت خدا را می‌دهد می‌نهد.

از نظر کیفیت و ظرافت بافت، غیر از فرش‌های سفارشی در کرمان چهار نوع فرش بافته می‌شود که آن‌ها را با شماره های دو تائی ۷۰/۳۵ و ۸۰/۴۰ و ۹۰/۴۵ و ۱۰۰/۵۰ در بازار می‌شناسند. تفسیر این شماره های دوگانه چنین است که ارقام ۷۰ و ۸۰ و ۹۰ و ۱۰۰ نماینده تعداد تارهای فرش در ۷ سانتی متر عرض و رقم های ۳۵ و ۴۰ و ۴۵ و ۵۰ معرف تعداد ردیف‌های گره در ۷ سانتی متر طول فرش می‌باشند و از آن جایی که هر گره دو نخ از تارهای فرش را در بر می‌گیرد پس می‌توان گفت فرش ۷۰/۳۵ به معنی ۳۵×۳۵ گره در ۴۹ سانتی متر مربع و فرش ۸۰/۴۰ به معنی ۴۰×۴۰ گره در ۴۹ سانتی متر مربع خواهد بود و همین طور الی آخر؛

براساس این طبقه بندی تعداد گره‌های گروه‌های چهارگانه در هر دسی متر مربع تقریباً به قرار زیر خواهند بود.

رنگرزی قالی کرمون

آب منطقه کرمان دارای خواص شیمیائی خاص و مناسبی برای استفاده در رنگرزی است و نتیجه کار رنگرزان با استفاده از این آب بسیار درخشان است.

رنگ های به کار رفته در قالی های کرمان بسیار متنوع بوده و تعداد آن‌ها در هر فرش رقمی بین ۱۵ تا ۳۰ رنگ و بیشتر در زمینه‌های لاکی، آبی سرمه‌ای، سبز روشن، فیروزه‌ای، صورتی، نارنجی، بژ و سایر رنگ‌های کلاسیک می‌باشند.

اکثر این رنگ‌ها که تا گذشته نزدیک در کارگاه‌های رنگرزی برای مصارف شال بافی و قالیبافی به کار می‌رفتند از سری رنگ‌های طبیعی بودند ولی در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم مقداری رنگ‌های جوهری به کارگاه‌های رنگرزی آن راه یافت ولی با وجود این به طور کلی می‌توان گفت جز در موارد معدود پشم‌های مصرفی در قالیبافی کرمان همواره با رنگ‌های طبیعی و رنگ‌های شیمیایی با ثبات رنگ می‌شوند.

در پایان به این نکته اشاره میکنیم که شما عزیزان در هرکجای دنیا که باشید میتوانید با آموزش های اینترنتی قالیبافی لم آرت، این هنر اصیل ایران زمین را فرا بگیرید؛ آموزش تابلوفرش، آموزش گلیم بافی و غیره را میتوانید به صورت اینترنتی همراه خود داشته باشید و در زمان مناسب از آن استفاده کنید.

فرش ایران، محمد جواد نصیری