فرش بیدگنه و ویژگی‌هایش

فرش بیدگنه یکی از مرغوب ترین نوع فرشهای استان زنجان , مربوط به روستایی به نام «بیدگنه» است.

فرشهای بیدگنه با دقت تمام بافته و جنبه صادراتی داشته به نحوی که در کشور آلمان از شهرت خاصی برخوردار بوده است.

رج شمارهای رایج در فرش‌های بیدگنه بین ۲۰ الی ۳۰ رج بوده و انواع مرغوبتر را با رج ٤٠ می بافتند و تار آنها از نخهای ۹ لای نازک و مقاوم تشکیل شده بود.

رنگ پشم که عموماً بافندگان خود آن را رنگرزی میکردند، از ثبوت قابل توجهی برخوردار بوده است.

این صنعت عموماً به زنان اختصاص داشته و هر فرش درجه یک ۳×۲ متری در طول شش ماه با دو نفر بافنده به اتمام می رسیده است.

نقوش قدیمی این منطقه دو طرح معروف حاج اورنگی (واگیره ای که حاجی ساخته است) و دیگری نقش چهارگات یا همان چهار قطع است.

ویژگیهای فنی بافت فرش بیدگنه

نوع گره فرش بیدگنه:

در این منطقه گره ترکی متداول است. در گذشته این فرم گره را با دست بافته و با کارد میبردند و استفاده از قلاب بعدها مرسوم گردید.

رج شمار فرش بیدگنه:

رجشمار نمونه های قدیمی قالی بیدگنه بین ۲۰ و حداکثر ٤٠ رج و درشت بافت بودند. در حال حاضر قالی‌های موجود با رجشماری بین ٥٠ تا ٦٠ رج بافته می شوند.

شیرازه بافی فرش بیدگنه:

کلیه قالی های بیدگنه به طور همزمان با بافت شیرازه میشوند.

نحوه پرداخت:

در گذشته، پرداخت فرش را بافندگان انجام میدادند، در حالی که امروزه این امر پس از اتمام فرش و با استفاده از دستگاه پرداخت قالی صورت میگیرد.

نوع دار قالی بیدگنه:

 اکثر خانه های روستای بیدگنه به دلایل نامعلوم سقفی بلند دارند که این امر منجر به استفاده از دارهای ثابت سقفی در گذشته میشده است؛ هم اکنون نیز از دارهای عمودی و ثابت استفاده می گردد

نوع چله کشی قالی‌های بیدگنه:

در حال حاضر قالی‌های روستای بیدگنه به روش فارسی چله کشی می شوند.

گلیم بافی:

قالی های بافته شده در این منطقه به شیوه فارسی، گلیم بافی میشوند.

پود کشی:

قالی های بیدگنه همگی دوپود است و در گذشته اکثراً به صورت دو چین یک بود بافته می شده است؛ ضمناً در بیشتر موارد جهت پودکشی از دست استفاده می شود و به کار بردن سیخ مرسوم نیست.

ابزار مورد استفاده قلاب دفه، دفه (شانه ای) را نشان می دهد که سابقاً در روستای بیدگنه از آن استفاده می شده است.

لازم به ذکر است این نوع دفه بیشتر در روستای قلتوق رایج بوده است. اما امروزه از دفه (شانه) در بافت قالی استفاده میگردد.

ویژگی های ظاهری فرش بیدگنه

رنگ و رنگرزی

در گذشته با شناخت گیاهان و استفاده از آنها در صنعت رنگرزی و رنگ آمیزی انواع رنگهای زیبای موجود را تهیه میکردند از قبیل رنگهای سبز، سرمه ای سیاه، طوسی تیره و طوسی روشن، زرد، گردویی، قهوه ای، آبی تیلی، جنایی، کرم، لاکی، صورتی و پیازی، قرمز، یشمی و غیره.

این رنگها از گیاهانی نظیر روناس، حناء، جاشیر، پوست گردو، پوست انار، پوست پیاز و گیاهان دارای رنگدانه های گیاهی دیگر به دست می آمد.

رنگرزان الیاف پشمی را در کوپها (خم) با محلول رنگهای گیاهی و دادن حرارت در مدت زمان خاص هر رنگ، رنگ می کردند.

در زمانهای بسیار دور، کوپهای حاوی مواد رنگزا را در معرض آفتاب قرار داده و سپس پشم خام (نریسیده) را به آن اضافه میکردند؛پس از طی ۲۰ الی ۳۰ روز این الیاف خود به خود رنگ می گرفتند.

علت استفاده از پشم خام (نریسیده) رنگ پذیری یکدست آن بوده تا از ابرش شدن خامه فرش جلوگیری شود.

برای تثبیت رنگهای گیاهی مزبور از آمونیاک موجود در ادرار گاو و یا از محلول پودر استخوان و آهک که دارای کلسیم بود استفاده می کردند و یا الیاف پشمی رنگ شده را در محلول دوغ قرار میدادند.

امروزه به کارگیری رنگهای شیمیایی در رنگرزی الیاف متداول است که به علت نبود کارگاههای رنگرزی در شهر زنجان، بافندگان از کلافهای رنگ شده از مرینوس چین که در شهرهای مجاور و به خصوص تبریز تهیه می گردد، استفاده می نمایند.

مواد اولیه

پشم:

پشم مورد استفاده در این منطقه از نژاد گوسفندان افشاری بوده که بیشترین پراکنش آن در زنجان است.

قوچ و میش افشاری از بهترین نژادهای گوسفند است که برای زندگی ایل افشاری با منطقه کوهستانی و شرایط آب و هوایی سردسیر استان زنجان سازگار بوده و بیشترین فراوانی این نژاد گوسفندی در انگوران و ماهنشان به چشم می خورد.

از مشخصه های گوسفند افشاری پشم زیاد آن است به طوری که دنبه و دنبالچه این حیوان هم غالباً پوشیده از پشم است؛ رنگ غالب این نژاد گوسفندی قهوه ای متمایل به قرمز بدون لکه است اما طیف رنگها با دامنه تغییرات رنگهای پشم آن طوری است که از رنگ قهوه ای روشن تا قهوه ای متمایل به سیاه در جمعیتهای این نژاد گوسفندی دیده میشود.

پشمهایی که در فصل بهار چیده میشوند به لحاظ لطافت و نرمی از کیفیت بهتری نسبت به پشم های پاییزی برخوردارند و لذا برای بافت قالی از پشم چین بهاره استفاده میشود.

پنبه:

الیاف پنبه ای به عنوان تار و پود در اکثر فرشهای بیدگنه مورد استفاده قرار می گیرند. به علت استحکام بیشتر و خاصیت کشش کمتر آنها در مقایسه با الیاف پشمی برای تار و پود قالی مناسب ترند.

ابعاد قالی بیدگنه:

اکثر تولیدات این منطقه به واسطه زودبازدهی و خانگی بودن آن کوچک پارچه بوده و در قطع قالیچه های دو زرع، زرع و نیم و در مواردی زرع و چارک بافته می شده است که در حال حاضر ابعاد قالی در این روستا اغلب ٦ متری است.

نسبت اندازه حاشیه باریک به پهن و نسبت اندازه عرض حاشیه به عرض زمینه فرش از اندازه های استاندارد موجود تبعیت نکرده و در برخی نمونه ها بزرگتر از حد معمول و در بعضی موارد کوچکتر از اندازه استاندارد است.

طرح و نقش نقوش قالی‌های روستای بیدگنه دو طرح معروف حاج اورنگی و چهار گات (چهار قطع) است که دیگر بافته نمی شود و حتی واگیره های یک چهارم کل طرح فرش) این دو طرح اصیل را نیز به تجار فروخته اند و اشتیاقی به ادامه یافت این دو نقش ندارند.

در حال حاضر در این منطقه طرحهای ریزماهی و ماهی در هم بافته میشود. این روستا جزو بهترین مناطقی است که تولیدات آن از کیفیت بالایی برخوردار است و گاهی اوقات نقش ماهی بافته شده در این منطقه را به عنوان فرش بیجار به دلیل معروفیت بیشتر در نمایشگاه‌های داخلی نیز می فروشند. دلایل این تغییر طرح در ادامه شرح داده خواهد شد.

قالی بیدگنه همانند قالی دیگر مناطق دارای موتیف‌های مختلفی است. این موتیف ها و نقشمایه ها از عواملی چون فرهنگ و محیط زندگی نشأت می گیرند.

این نقشمایه ها گاهی نزدیک به واقعیت بوده و گاهی با فاصله گرفتن از شکل طبیعی، به تجربه گرایش مییابند.

در بعضی موارد این اشکال شکل نمادین به خود گرفته و دارای معانی ضمنی میشوند که در نتیجه از جایگاه ویژه ای در فرهنگ و محیط زندگی بافندگان برخوردار هستند.

در تصاویر زیر تعدادی از نقشمایه های (موتیف ها) موجود در این گونه فرش آمده است.

در جداول زیر برخی از نمادهای به کار رفته در فرش حاج اورنگی و چهارگات مورد بررسی قرار گرفته است.

در این مقاله که به همت فرزانه خمسه و مرجان صلواتی گردآوری شده است، به ویژگی‌های فرش بیدگنه پرداختیم و در مقاله بعد به آسیب‌های فرش بیدگنه و مشکلاتی که با آن مواجه هست خواهیم پرداخت.