قالیبافی در چهار محال و بختیاری شاید سابقه طولانی ای نداشته باشد، اما کیفیت و دوام بافته های بختیاری و طرح های زیبا و جالب آنها، مخاطبان زیادی را به دنبال داشته است.
استان چهار محال و بختیاری شامل دو منطقه مختلف و متصل به یکدیگر است؛ ناحیه ای از این استان را که بین کوههای زاگرس تا خوزستان قرار گرفته بختیاری و قسمت شرقی آن را که در حد فاصل کوههای زاگرس به طرف اصفهان است چهار محال مینامند؛ منطقه چهار محال و بختیاری مرکز اصلی و ناحیه ییلاقی ایل بزرگ بختیاری است که مسیر کوچ آن از حوالی شهر کرد تا حدود مسجد سلیمان و ایذه در خوزستان امتداد دارد.
قالیبافی در این منطقه سابقهای بیشتر از یکصد و هشتاد سال ندارد؛ در این مدت بافنده بختیاری گرچه به كثرت سایر نقاط بافندگی ایران نبافت و به مرزهای شهرت آنان نیز دست نیافت ولی همواره به دلیل دوام بافت و طرحهای جالب دست بافتهای خود مورد استقبال و لطف خریداران متاع خود قرار گرفت و در بین طبقه اشرافی و قدیمی به خصوص در اروپا فرشهای آن طرفداران پر و پا قرصی برای خود دست و پا کرد.
کیفیت و روشهای بافت فرشهای بختیاری در نقاط مختلف این استان تا حدودی متغیر است. بافنده بختیاری در بافت فرش با دوام خود گره ترکی را به کار میگیرد و در فاصله بین دو ردیف گره، با توجه به محل بافت، یک و یا دو نخ پود را میگذراند.
رنگرزان محلی چهارمحال و بختیاری بیشتر ترجیح میدهند رنگهای طبیعی را برای رنگرزی الیاف خود مصرف کنند؛ رنگهای مطلوب آنها بیشتر در زمینههای قرمز ،آبی، سرمه ای، سبز، قهوه ای و زرد طلائی و بژ انتخاب میشوند.
بافندههای منطقه بیشتر در اندازههای تقریبی ۲/۸۰ متری و بزرگتر از آن تا حدود ۱۲ متر مربع میبافند. بافت قالیچههای کوچک در آن جا نیز معمول میباشد؛ بافت کنارههای پهن و طویل و کلگی نیز در بین آنها رواج فراوان دارد.
فرشهای بختیاری بیشتر در سبکهای منحنی و شاخه شکسته بافته میشوند؛ بافت فرشهایی با طرح خشتی یا موزاییکی در بین بافندههای ایلی بسیار متداول است. در این طرح متن فرش با شکلهای چهارگوش و شش پهلو و یا لوزی به صورت منظم شبکه بندی شده و در داخل هر کدام از این شکلهای هندسی نقشهایی مانند درخت سرو شاخهای از درختان بید مجنون گلدانی مملو از گل پرندهای بر شاخسار و یا تک بتهای از نوع بته مادر بچه (دو قلو) و مانند آن به صورت جداگانه بافته شدهاند به گونهای که نقش و رنگ هر خانه با طرح و رنگ خانه مجاور اختلاف دارد.
در اصطلاح، فرشهای مرغوب این منطقه را که گاهی با الهام از طرحهای گلدار فرانسوی و یا سایر طرحهای رایج در منطقه بافته شدهاند «بی بی باف» مینامند. در فرهنگ ایلیاتی بیبی لقبی است که به همسر خان داده می شود. اطلاق نام بیبی بر این فرشهای مرغوب با قبول این فرض که اگر همسر خان بافنده آن بوده باشد لذا بافت آن را نه براساس احتیاج و تأمین معاش بلکه به خاطر سرگرمی و تفنن صورت داده و بطور طبع در آن مواد اولیه مرغوب تری را به کار برده و بافت را با حوصله بیشتر و سلیقه بهتری به اتمام رسانیده است.
ترنج دوگانه طرح بیبی بافت در زمینهائی مملو از گلهای اشرفی و محاط شده با چهار لچک و حاشیهایی پوشیده شده از گلهای شاه عباسی دیده میشود؛ مراکز مهم قالیبافی چهار محال و بختیاری عبارتند از:
قالی شهر کرد
شهرکرد (دهکرد سابق) واقع در ۱۰۷ کیلومتری اصفهان و مرکز مهم داد و ستد دست بافتهای چادرنشینان و ساکنین شهرها و بخشهای تابعه استان چهار محال و بختیاری است.
قالیبافی در آن با متابعت از روشهای کلی بافت و طرحهای رایج در منطقه که در سطور فوق مروری بر آن صورت گرفت رواجی در حد قابل توجه دارد. بافت فرش هائی با طرحهای لچک و ترنج در سبک گلدار گردان با رنگهای قرمز تیره و قهوه ای تریاکی و بژ در این شهر همان گونه رواج دارد که فرشهای طرح خشتی در سبک شاخه شکسته با رنگ هائی به نسبت شادتر و زندهتر چون سبز چمنی، فیروزهای، زرد طلائی و سایر رنگهای کلاسیک.
فرش بافی در چالشُتر
در چالشتر شهرکی تقریباً چسبیده به شهر کرد بهترین فرشهای منطقه با استفاده از پشم های بسیار مرغوب و درخشان با حداکثر ظرافت و تراکم نسبت به سایر بافتههای منطقه ( ۴۰۰۰۰۰ گره در متر مربع) در قوارههای کوچک و با طرحهای خشتی، ترنجدار و بتهای بافته میشود.
قالیبافی در شهر سامان
کمی دورتر از چالشتر در ساحل رودخانه زاینده رود بخش مصفای سامان قرار گرفته که در آن قالیبافی در حد قابل توجهی برابر با نقشههای شهر کرد و چالشتر رواج دارد. فرشهای دو پوده سامان با گره هایی از نوع ترکی و با فشردگی حدود ۱۲۰۰ گره در دسیمتر بافته میشود.
شلمزار
بخش شلمزار واقع در جنوب شهر کرد یکی دیگر از مراکز قالیبافی چهار محال است که قالی بافی آن نه از لحاظ کثرت و نه از بابت ظرافت به پایه مراکز یاد شده بالا نمیرسد ولی طرحهای دکوراتیو آن که بیشتر در زمینهای محرابی شکل مجسم میشوند حالت زیبای اصیلی به فرشهای این منطقه میدهند.
فرش های دهستان فرادنبه
در دهستان فرادنبه در سر راه شهرکرد – بروجن فرشهای کم و بیش درشت بافتی در طرحهای شاخه شکسته و نقشه هائی کاملاً مشخص از طرحهای نقش قالی ایرانی و بیشتر متأثر از طرحهای قره باغ قفقاز با رنگهای بسیار شاد، قرمز لاکی روشن، سبز زیتونی، زرد، سبز چمنی، آبی روشن بافته میشوند.
دسته های گل سرخ و سایر موتیفهای طرح در داخل ترنج هشت گوشه سفید رنگ و متن قرمز روشن و حاشیه ای که به خانههای جداگانه و با رنگهای مختلف تقسیم شده فرم تزئینی جالبی را به این گونه دست بافتها میدهند. یکی دیگر از اختصاصات این طرح این است که حاشیه فرش فاقد نوار محافظ درونی است. اندازه دلخواه بافندگان این محل بیشتر در اطراف ذرع و نیم – سجاده و پرده دور میزند.
فرش روستای قهفرخ
روستای قهفرخ در نزدیکی شهر کرد وجه تسمیه خود را از کوهی که در دامنه آن واقع شده (کوه رخ) گرفته است. در این روستا سالیان درازی است که فرشهائی اغلب در طرح خشتی و یا موزائیکی با حفظ تمام مشخصات قالیبافی چهار محال بافته میشود.
دست بافتهای ایل یلمه و طايقه اولاد
جنوب منطقه بختیاری محل اطراق و زیست طایفهای از لرها به نام یلمه است که بافندههای آن فرشهایی در سبک هندسی و مغایر با طرحهای بختیاری بافته و به بازارهای شهر کرد اصفهان و حتی شیراز عرضه میدارند.
تار و پود فرشها از پشم و اندازه های آن از پشتی تا فرشهای ۸ متری متغیر است. بافت کنارههایی با ابعاد متوسط نیز در بین آنها رواج قابل توجهی دارد. رنگهای به کار رفته در فرشهای این طایفه بطور معمول آبی روشن، آبی سرمهای، قهوهای، خاکستری، قرمز عنابی و سفید نخودی است. گاهی قالیچههای خود رنگ نیز توسط بافندههای یلمه بافته میشود.
در بین طایفه دیگری از لرها به نام اولاد که سرزمینهای مجاور ایل یلمه محل زیست آنها است، قالی بافی در کیفیتی پائین تر از دست بافتهای یلمه تا حدودی رواج دارد.
شایان ذکر است مجموعه لم آرت در کنار آموزش های قالیبافی از جمله آموزش گلیم ورنی، به ارائه و معرفی فرش مناطق نیز میپردازد؛ برای نمونه مطلب قبل در رابطه با قالی و فرش دستباف قم بود که توصیه میکنیم حتما این مطلب را مطالعه بفرمایید.
فرش ایران؛ محمد جواد نصیری