عشایر کرد از اسلاف قدیمی ترین اقوام آریائی هستند که از چهار هزار سال پیش تاکنون محدوده ای در جنوب قفقاز و شمال عراق و شرق ترکیه را در دامنه های سلسله جبال زاگرس اشغال نموده اند.
دشت ها و کوهپایه هایی که این عشایر را در خود جای داده اند از مناطق مهم گله داری ایران می باشند. پشم های حاصله از گوسفندان این ایلات علاوه بر مصرف های محلی مقداری نیز در دیگر مراکز فرش بافی ایران فروخته می شوند. قالیبافی پیشه پیشینه داری است که از سال ها پیش افراد ساکن شده در مراکز شهری و روستائی این منطقه را به خود مشغول داشته و در نتیجه شهرتی فراوان نیز برای فرش ایران در بازارهای خارج و داخل به همراه آورده است.
بافت قالی و قالیچه در نیمی از شهرها و دههای این استان رواج کامل دارد در واحدهای بافندگی این استان جمعاً در حدود ۴۲۰۰۰ دار قالی بر پا بوده و بر روی آنها حدود ۸۳۰۰۰ کارگر بافنده به کار بافت فرش اشتغال دارند.
دست بافت های تیره های مختلف کرد و شهر نشینان استان های کردستان و کرمانشاهان جز در مورد گره ایی که به کار میبرند (گره ترکی) موارد مشابه چندانی در طرح و رنگ و پرز و پودهای مصرفی با یکدیگر ندارند که برای شناسائی بیشتر آنها را جداگانه باید مورد مطالعه قرار داد.
قالیبافی در سنندج
در سنندج مرکز استان کردستان از یکی دو قرن پیش تاکنون ظریفترین فرش های یک پوده مشرق زمین بافته می شده است؛ قالی باف های سنندجی الیاف بسیار تابیده شده ای را به کار میبرند که در نتیجه گره فرش های آنان در پشت فرش به خوبی دیده می شوند؛ با وجود آنکه گره نامتقارن در میان اهل فن به گره فارسی و یا گره سنه نام) قدیمی این شهر معروف است ولی فرشهای سنندج با گره ای از نوع متقارن و یا به عبارتی گره ترکی بافته می شوند.
بافت های امروزی سنندج بیشتر یک نواخت بوده و مهارت بافنده ها و طراحان آن در یکی دو قرن اخیر تغییر چندانی نکرده است، با مشاهده فرش های زیبا و مرغوب گذشته سنندج میتوان به جرأت ادعا کرد که مرغوبیت فرش های کنونی سنندج تا حدودی کاهش یافته است. یک از کارگاه هایی که بافته های آن به قالی بافی کردستان اهمیت کم و بیش قابل توجهی داده است کارگاه استاد وکیلی است که بافته های آن همواره مشتاقان فراوانی داشته است.
بافنده های سنندج بیشتر تمایل دارند فرش های خود را در اندازه های کوچک پشتی، ذرع و نیم و سجاده و به ندرت کلگی ببافند. رنگرزی آنها بسیار دقیق است. اغلب رنگهای طبیعی را در مایه های آبی سرمه ای، قرمز، مغز پسته ای، عاجی، طلایی، هلویی قهوه ای و سبز به کار میبرند؛ پشم مصرفی در قالی بافی سنندج بیشتر از نوع دست ریس و بسیار نازک میباشند.
طرح های آنان بیشتر در سبک هندسی با طرح های ترنجدار بزرگ شش گوشه، بندی دسته گل و بته ای است که طرح اخیر بسیار مورد توجه بافنده های این شهر میباشند. در این طرح شکل بتّه در ردیف های موازی در متن فرش تکرار شده است؛ نقش بته های آنان تا حدودی با نقش بته های فرش های قم و اراک و کرمان و بیرجند اختلاف دارد؛ در اساس نقش بته در سبک های شاخه شکسته و منحنی به صورت های جدا و موتیف های فرعی و یا سرتاسری همیشه با اقبال مشتاقان فرش مواجه بوده است. این نقش در سرپنجه طراحان نقش قالی همواره به عنوان شکلی دل پسند و مکمل جاری می شود.
طرح موفق دیگری که در بسیاری از مراکز قالیبافی ایران قبول عام یافته طرح هراتی است که در قالیبافی سنندج بسیار متداول است. در سنندج طرح تلفیقی هراتی و بته ای در سبک هندسی یا ترنجی شش گوش و حاشیه ای کاملاً اختصاصی بافته میشود بدین صورت که زمینه فرش با درون مایه های هراتی و حاشیه آن با نقش بته های بزرگ که بته ها مانند دانه های تسبیح به دنبال یکدیگر قرار گرفته اند بافته شده اند.
نقش درخت و بوته های گل نیز گاهی در فرش های سنندج دیده می شود، این طرح بیشتر نقش تلفیقی درختان سرو و بید مجنون و چنار است که در طرح های لرستان و جوشقان نیز دیده می شود، این نقش ها اغلب به صورت مجرد در متن سرمه ای فرش های سنندج دیده می شوند؛ حاشیه اصلی این فرش ها نیز بطور معمول به رنگ قرمز هستند.
بافنده های سنندجی همچنین در بافت گلیم های مرغوب و خورجین ها و رو اسبی های جالب نیز بسیار ماهر و با تجربه هستند.
قالی بیجار
بافندههای بیجار سخاوتمندانه نخهای پود را حتی تا پنج نخ از میان تارهای فرش میگذرانند، به همین دلیل و همچنین به لحاظ بلند بودن پرزها، فرشهای آنان سنگین بوده و به سهولت نمیتوان آنها را تا کرد و هنگام جابه جایی بهتر است که آنها را لوله کرد چه در غیر این صورت احتمال شکسته شدن و پاره شدن فرش وجود دارد.
فرشهای بیجار در اندازههایی متغیر از پشتی تا فرش های بزرگ ۱۵ متر مربعی بافته میشوند؛ بافت کناره در این شهر رواجی ندارد. بافنده فرش بیجار برای پیگیری طرح و نقشه داشتن فرشی قرینه در کنار دار قالی را که به آن واگیره گفته میشود بر نقشه ها میلی متری و رایج ترجیح میدهد.
رنگهای مورد مصرف در قالی بیجار بیشتر در زمینههای قرمز، آبی روشن، صورتی، آبی، سرمه ای، بژ و نارنجی میباشد؛ در فرش بیجار مانند بافتههای برخی از مناطق غربی ایران گاهی کیفیت دو رنگی ناگهانی نیز دیده میشود.
بهترین فرشهای بیجار را بافندههای ایل شاهسون از تیره امیر افشاری که در شمال بیجار و اطراف تکاب زندگی میکنند میبافند؛ بدین جهت گاهی قالی بیجار با بافتهای ایل افشار که در حوالی کرمان هستند مشابهت پیدا میکند.
طرح های فرش بیجار و روشهای بافت آن کم و بیش متمایز از فرشهای سنندج میباشد؛ فرشهای آنها اغلب در سبک گلدار و یا شاخه شکسته بافته میشوند؛ طرحهای مسلط در این شهر عبارتند از طرحهای ترنجدار که اغلب ترنج ها بزرگ بوده و در طرفین بالا و پائین آن دو سر ترنج دیده میشود، گاهی اوقات این سر ترنجها به پلاکهایی که در متن آنها اسامی اشخاصی نوشته شده است منتهی میگردد.
ما در گذشته مطلبی در رابطه با قالی و فرش بیجار تقدیمتان کرده ایم که توضیحات تکمیلی را میتوانید در آن مقاله مطالعه بفرمایید.