استان همدان یکی از مناطق با اهمیت قالیبافی ایران از لحاظ کمیت و تعداد است و در آن بیشتر از هر منطقه دیگر ایران فرش بافته میشود.
اکثر فرش های همدان به صورت تجارتی و متوسط بافته میشوند، از جمله قالیچه های دو ذرعی درشت بافت و ارزان قیمتی که در بازار اصطلاحاً به نام «موصل» شهرت یافته اند.
در میان انبوه تولیدات استان همدان، گاهی نیز به فرشهای مرغوبی که تحت نظارت واحدهای شرکت سهامی فرش ایران بافته شده اند بر میخوریم.
قالی باف های چیره دست همدان با استفاده از پشمهای ظریف و براق گوسفندان محلی و رنگ هایی که بیشتر از منابع گیاهی تأمین میشوند، فرشهای بادوام و نسبتاً جالبی را در حداکثر تولید به بازارهای داخل و خارج میفرستند.
در گذشتههایی نه چندان دور کنارههایی با رنگ طبیعی و از پشم شتر در همدان بافته میشد که برای مفروش نمودن راهروهای تنگ و تاریک ساختمانهای اروپایی مناسبت فراوانی داشت ولی امروزه به لحاظ عدم تولید پشم شتر بافت، این نوع فرشها به بوته فراموشی سپرده شده است.
قالی همدان در سبکهای منحنی و شاخه شکسته و گاهی هندسی و اغلب با طرح های ترنجدار، دسته گل، بته ای، بندی، دسته گل، هراتی، ایلیاتی و ظل السلطان بافته میشوند؛ طرحهای فرش همدان از منطقهای به منطقه دیگر تغییر میکند به این ترتیب در شهرها و دهاتی که در مجاورت استان اراک هستند نقشه ها در تحت تأثیر طرحهای آن استان قرار میگیرد و در مراکز قالی بافی مجاور بیجار و زنجان بافت فرش با الهام از طرحهای کردی، کم و بیش مطابق نقشههای متداول در این مراکز تغییر حالت میدهند.
این فرشها گاهی نیز از نظر طرح با فرشهای مشهد و کرمان اندکی شباهت پیدا میکنند که ملاک تشخیص آنها در این موارد گرههای به کار رفته و رنگهای مصرفی و سایر ویژگیهای بافت میباشد.
ویژگی فرش همدان
بافتهها و قالیهای همدان بیشتر یک پوده و از نوع پرگوشت و ضخیم و بادوام بوده و گره های آن از نوع ترکی میباشد؛ فرشهای همدان با نقشههای ساده و رنگهایی که اکثر منشأ گیاهی دارند در زمینههای قرمز، سرمه ای، بژ و سایر رنگهای کلاسیک بافته میشوند. در همدان مقیاس چارک را که معادل ۲۶ سانتی متر است برای اندازه گیریهای مورد نظر در دست بافتهای خود به کار میبرند.
سایر شهرها و روستاهای استان همدان که اهالی آنها به پیشه قالی بافی اشتغال دارند عبارتند از:
قالی درگزین
درگزین با ۱۷۷ روستای تابعه آن که یکی از مراکز مهم قالی بافی این استان است تا ۲۰ سال قبل متجاوز از ۱۴۰۰۰ قالی باف بر روی دارهای موجود با استفاده از پشمهای گوسفندان ایل شاهسون فرش های یک پوده با بافت متوسط با پرز بلند و نیمه متراکم میبافتند.
بافندههای درگزین از بهترین قالیباف های همدان بوده و فرش های درگزین به نسبت سایر دست بافتهای این استان با قیمتهای بسیار خوب مورد معامله قرار میگیرند.
طرح های آن شباهت فراوانی با برخی از طرحهای ترنجدار ساروق دارد.
قالی نهاوند
در شهرستان نهاوند فرش هایی در اندازه های بزرگ و دو ذرعی های باریک و کناره های پهن و به ندرت ذرع و نیم با رنگهای به نسبت تند قرمز و آبی بافته میشود.
فرش های لچک و ترنج نهاوند علامت مشخصۀ ویژه ای دارند که به سهولت از طرح های مشابه در نواحی مجاور تشخیص داده میشوند؛ به این کیفیت که موتیفها و دسته گلهای حاشیه در فواصل معین با شکافتن نوارهای محافظ حاشیه در زمینه فرش تداخل مینمایند و این کیفیتی است که در طرحهای مناطق مجاور کمتر دیده می شود.
فرش مهربان
در هفتاد کیلومتری شمال همدان منطقه مهربان قرار گرفته که در آن دو نوع فرش بافته میشود. یکی گونه قدیمی که بیشتر در سبک هندسی و با اندازه های دو ذرعی و کناره های عریض بوده و نوع دیگر که بیشتر به صورت کنارههای طویل و باریک و یا قالیچههایی در سبک فرشهای ساروق آمریکایی میباشد.
کیفیت الیاف و رنگهای آنها به نسبت خوب است، رنگهای مسلط در فرشهای آنان قرمز تیره و آبی است اما کاربرد سایر رنگها مانند زرد طلائی، بژ و آبی روشن نیز در میان رنگرزان این ناحیه کم و بیش معمول است.
دست بافتهای عشایر برچالو
در منطقه ای محاط شده در بین شهرستانهای همدان، تفرش و فراهان طایفه ای از ترکان که بنابر شواهد تاریخی نسبت آنها به هلاکوخان مغول میرسد فرش هایی یک پوده و پرز بلند اغلب در سبک گلدار با طرح های لچک و ترنج میبافند.
ترنج دایره ای شکل قالیچههای این طایفه با دو سر ترنج بزرگ که در حقیقت دو گلدان مملو از دستههای گل هستند و هم چنین چهار دسته گل بزرگ که سایر جوانب آن را احاطه میکنند با رنگهای شاداب بر زمینه عاجی فرش جلوه خاصی دارند.
حاشیه این قالیچهها که بیشتر در اندازه های دو ذرعی و ذرع و نیم یافته میشوند مانند غالب فرشهای نواحی غربی ایران از سه نوار تشکیل شده و نوار مرکزی بطور معمول در رنگ آبی تیره است.
فرش کبوتر آهنگ
در جنوب مهربان بخش کبوتر آهنگ و شهرستان بهار قرار دارد که در گذشته فرشهایی با کیفیت مرغوب در مراکز قالی بافی آنها تهیه میشده است و برخی از آنها آنچنان از زیبایی و ظرافت سرشار بوده است که امروزه نمونههایی از آنها زینت بخش مجموعه های شخصی و موزه های جهان گردیدهاند، ولی متأسفانه این روزها به دلیل بی توجهی در تهیه مواد اولیه مرغوب و عدم دقت در بافت شهرت یافتههای آن تا حدودی از بین رفته است.
رنگرزان کبوتر آهنگ از قدیم در کار خود از تجربهای سرشار برخوردار بودهاند، آنها در تهیه نوع رنگ آبی درخشان که به اصطلاح پرطاوسی خوانده میشود و رنگ طلائی پر مایهای که از گیاه اسپرک تهیه میکنند مهارت زیادی دارند؛ کار این رنگرزان را بافندههای منطقه با بافت فرش هایی در اندازههای استاندارد و گاهی بسیار بزرگ بر روی دارهای قالی تکمیل میکنند؛ رنگ متن فرشهای آن اغلب قرمز و یا بژ است.
در گذشته فرشهای کبوتر آهنگ با پیروی از طرحهای لچک و ترنج و بتهای در سبک شاخه شکسته بافته میشد ولی از حدود پنجاه سال پیش به این طرف طرحهای گلدار ساروق در بین بافنده های این ناحیه با اقبال بیشتری مواجه بوده اند.
فرش و قالی ملایر
شهرستان ملایر و بخشها و روستاهای تابعه آن یکی از مراکز پراهمیت تولید فرش در این استان است؛ فرشهای این ناحیه خاصه آنهایی که قدمت بافت بیشتری دارند همواره در بازارهای داخل و خارج از شهرت خوبی بهره داشتهاند.
در منطقههای شمالی و شرقی آن مانند حسین آباد – جوکار بیشتر فرشهای یک پوده و با گره ترکی و در سبک هندسی با طرحهای هراتی و ایلیاتی که از نقشهای کردی و قفقاز نشأت میگیرند، بافته میشوند در حالی که بافندههای مناطق جنوبی ملایر سنتهای بافندگی مناطق فارس زبان از جمله بکارگیری گره نامتقارن و کاربرد دو نخ پود و نقشه های متداول در فراهان و ساروق را پیروی میکنند.
قرمز و آبی تیره و زرد کمرنگ به صورت رنگهای غالب در فرشهای این ناحیه دیده میشوند در میان مراکز بافندگی جنوب ملایر روستاهای جوزان – عملدار – میشن – مانیزان شهرت بیشتری دارند؛ در حسین آباد و جوکار فرشهایی با طرح هراتی میبافند.
شکلهای ترکیب دهنده نقش هراتی در این فرشها در ابعاد کوچکی طراحی میشوند؛ طراحان نقش قالی این نوع طرح مینیاتور هراتی را در اصطلاح ریزه ماهی میخوانند.
فرشهای حسین آباد اغلب در اندازه های ذرع و نیم و دو ذرعی و همچنین کناره و اغلب با بافت متوسط به بازار عرضه میشوند؛ متن این فرشها اغلب به رنگ قرمز درخشان و حاشیه پهن آنها به رنگ سفید عاجی است. فرشهای جوکار مشابه به بافت حسین آباد است با این دو تفاوت که اولاً در متن این فرش ها نقش ترنج کوچکی دیده میشود و ثانیاً اینکه بافت آنها در مجموع شسته رفته تر از حسین آباد بوده و با الیاف بهتری بافته شده اند. حاشیه هر دو نوع فرش مزین به طرح شیر و شکری است.
قالی جوزان
در سواد شهر ملایر روستای معروف جوزان قرار دارد؛ روستایی که از دیر زمان قالیچههای خوش نقش و بادوام و پرجلای آن در بازار از شهرت خوبی بهرهمند بوده است.
روشهای بافت و نوع گره و حتی متدهای رنگرزی جوزان خاصه طریقه استحصال رنگ قرمز که از ترکیب روناس و دوغ آن را بدست میآورند مشابهت فراوانی با کار دسته جمعی رنگرزان – طراحان و بافنده های ساروق دارد.
فرش تويسركان
رنگ و بافت نهاوند و ملایر از جمله تسلط رنگ آبی تند، کم و بیش در فرشهای تویسرکان نیز دیده میشود ولی کیفیت مواد بکار رفته در فرشهای آن از بافتههای ملایر و نهاوند نامرغوبتر بوده و همچنین فرشهای آن کوتاهتر و باریکتر از فرشهای نهاوند بافته میشوند.
در تویسرکان فرش در اندازههای پشتی، ذرع و چارک، ذرع و نیم، دو ذرعی و کناره بافته میشود. بافت قالیهای بزرگ به ندرت در آن صورت میگیرد.
قالی انجيلاس
در انجیلاس، واقع در جنوب شهر همدان، بهترین فرش های استان همدان بیشتر با طرح هراتی و با بهترین الیاف بافته میشود و در نتیجه بهای آنها نیز بالاتر از سایر بافتههای همدان میباشد؛ بطور کلی طرح هراتی نقش بسیار موفقی در میان مجموعه طرح های ایرانی بوده است و اگر آن را با ظرافت و حوصله و با رنگ آمیزی گرم و حساب شده آن چنان که در انجیلاس معمول است ببافند، توفیق زیادی به همراه خواهد داشت.
طرح هراتی که در این ناحیه بافته میشود فاقد ترنج است و با لچکهای مثلثی شکل آن با زمینهای فیروزهای تعادل رنگی دل پسندی را ارائه می دهد.
فرش اسدآباد
در بخش اسد آباد در سر راه همدان به کرمانشاه دو ذرعی هائی با طرح هراتی بدون ترنج و با بافت خشن در زمینه قرمز بافته میشود؛ در علمدار نیز فرشهایی در اندازه های دو ذرعی و ذرع و نیم با طرح هراتی بدون ترنج با لچکهای مثلثی شکل کوچک در زمینه هایی بیشتر آبی رنگ مشابه فرشهای اسدآباد بافته میشود.
فرش خَمسه
در شمال شرق مهربان بخش خمسه قرار دارد که در دهات آن قالیچه های کوچک و نامرغوبی که در بازار به نام موصل زنجان معروفیت دارند بافته میشود.
دست بافتهای عشایر قُلتُق – قره گوزلو
در پایان فصل قالی بافی همدان به دست بافتههای عشایری آن که از بهترینها در این استان میباشند اشاره میکنیم؛ فرشهای قُلتُق که تا حدودی با تولیدات ساروق شباهت دارند توسط عشایری که در بین همدان و اراک سکونت دارند بافته میشوند.
رنگ مسلط دست بافتهای این عشایر تا حدودی متمایل به قهوه ای است. دست بافتهای عشایر قره گوزلو که بین بیجار و همدان تردد میکنند با نقشهای هندسی بافته شده و فوق العاده ظریف و نازک هستند.
مجموعه لم آرت در سلسله مطالبی به معرفی فرش مناطق و شهر و استانهای ایران زمین میپردازد؛ مطلب قبل در رابطه و معرفی با فرش بیجار بود؛ در این مطلب نیر فرش استان همدان به طور کلی تقدیمتان شد و در آینده فرش های هر شهر نیز به تفصیل تقدیم شما خواهد شد.
در پایان یادآور میشویم که شما همراهان لم آرت در هر جای دنیا که باشید میتوانید با مشاهده آموزش آنلاین بافت فرش لم آرت، به یک بافنده حرفه ای تبدیل شوید؛ درضمن شما در حین مشاهده آموزش از پشتیبانی تیم لم آرت با مدیریت و نظارت مستقیم استاد لیلا میرزایی بهره مند خواهید شد.
فرش ایران؛ محمد جواد نصیری