در این مطلب به ویژگی های فرش لرستان خواهیم پرداخت؛ فرش دستباف لرستان و قالی های زیبایش و همچنین فرش های خرم آباد، بروجرد و سرآبند را در این مطلب بررسی خواهیم کرد.
ایلات لر از قدیمیترین عشایری هستند که در غرب ایران و در دامنه های سلسله جبال زاگرس در میانه مردم شهرنشین و سایر ایلات در یک زیستگاه پهناور که مشتمل بر قسمتهائی از استانهای فارس، کهکیلویه و بویر احمد، اصفهان، بختیاری، اراک و لرستان میباشد که به گونه چادرنشینی و بعضی اسکان یافته با حفظ تمام خصوصیات قومی خود زندگی میکنند.
سابقه بافندگی در میان عشایر لر بیشتر از یکصد و پنجاه سال نیست؛ تولیدات اندک آنها گرچه از نفاست فرشهای شهر بافت بیبهره است ولی در عوض با طرحهای ساده و اکثر زیبائی که بیشتر در سبکهای هندسی و شاخه شکسته مجسم میشوند، طرفداران پر و پا قرصی در میان معماران و دکوراتورهای اروپائی برای خود پیدا کردهاند.
روشهای بافت و طرحهای قالی، تیرههای متعدد الوار در کلیه این مناطق کم و بیش یکسان بوده و فرشهای لرها اغلب با کاربرد رنگهای طبیعی و به صورت ضخیم بافته میشوند.
بافت قالیچههای مخصوصی به نام گته که در قالی بافی فارس آنها را مطالعه میکنیم از ویژگیهای قالی بافی ایلات لُر است. بیشتر در اندازه های کوچک میبافند که البته مشخصه بدون تغییری نیست. چه کم و بیش فرشهایی در اندازه های پرده و یا فرشهای بزرگ در میان بافتههای برخی از آنان از جمله الوار ساکن نصر آباد (جنوب اصفهان) نیز دیده میشود.
تار و پود فرش های لرها از مخلوط پشمهای گوسفند و بز و گره فرشها نیز با توجه به سنتهای بافندگی تیره های مختلف از نوع فارسی و گاهی ترکی میباشد رنگهای قرمز مایل به قهوه ای سرمه ای، بژ و سفید نخودی در مجموعه فرشهای لرستان حالت مسلط را دارند.
بافندههای لُر براساس سنتهای محلی مانند برخی از بافندههای مناطق غربی و شمال غربی ایران ریشه فرشهای خود را در قسمت پائینی فرش به صورت بسته و متصل به هم در میآورند و پارهای نیز لبههای فرشهای خود را با سلیقههای ایلیاتی خود منگوله دار مینمایند که خالی از لطف و زیبائی نیست.
عشایر لر به تبعیت از رسوم و سنتهای ایلی و رفع احتیاجات روزمره و یا سرگرمی به بافت قالیچه های گرهدار بسیار کوچک و رو اسبی و خورجین و کیسه نمکی و غیره علاقه زیادی نشان میدهند، آنها به گلیم بافی نیز اهمیت فراوانی میدهند. گلیمهای آنها چه از نظر شکل و اندازه و چه از نظر روشهای بافندگی شباهت زیادی با بافتهای ایل قشقائی دارند.
قالی بافی لرستان را با شرح جزئیات بیشتری در سه مرکز با اهمیت این منطقه مورد مطالعه قرار میدهیم:
فرش خرم آباد
خرم آباد مرکز استان لرستان واقع در سر راه تهران به اهواز، مرکز مهم داد و ستد بافتههای ایلات مستقر در این منطقه است.
از مشخصات ویژه فرش های خرم آباد بافت ضخیم و پشمالود و رنگهای تیره آنها در مایه های آبی، قهوه ای، قرمز، ارغوانی و خاکستری و ارزانی بهای آنها است.
بافنده های لرستان در بافت فرشهای خود به طرح بُتهائی سر تا سری تمایل زیادی نشان میدهند. در این طرح متن فرش با ردیفهای بُته دو سویه (نوک بته ها در هر ردیف در جهت مخالف ردیف قبلی نشانه گرفته اند) تزئین شده است.
حاشیه این فرشها به تفاوت با نقش بتههای پشت سر هم و یا تیغه های اره مانند که به تناوب یکی به رنگ قرمز و دیگری به رنگ آبی است تزئین شده اند. پاره ای از فرش های خرم آباد به صورت موزائیکی طراحی شده اند به گونه ای که متن فرش با اشکال شش ضلعی تقسیم شدهاند و در داخل هر کدام از این خانههای هندسی به تناوب نقشی از درختان بید و خوشه های انگور و گله گوسفند و سایر عناصر مورد علاقه آنها بافته شده است.
گاهی تنه درختی با نقش تلفیقی از شکل درخت سرو و بید مجنون، متن برخی از گبه های خرم آبادی را به دو قسمت مساوی تقسیم میکند؛ حاشیه ها اغلب بسیار باریک و با متابعت از زمینه ساده و بی تکلف این دست بافتهای ایلیاتی با موتیف بسیار ابتدائی تزئین شده اند.
در فرش های ترنجدار این ناحیه ترنج و یا ترنجهای میانی به صورتی کم و بیش غیر متعارف و با سر ترنج هائی بزرگ و چند طبقه طراحی شدهاند؛ در چهار گوشه زمینه این فرشها و در مجاورت لچکها گاهی نقش خوشههای انگور را وارد میکنند.
فرش بروجرد
بروجرد نیز یکی از مراکز عمده و فعال خرید و فروش فرش های دست بافت ایلات لر و هم چنین فرشهای همدان است؛ قالی بافی در این شهر سابقهایی نسبتاً طولانی دارد. در قرن گذشته علاوه بر کارگاههای بافندگی فعال، این منطقه واحدهای تهیه رنگهای طبیعی نیز در بروجرد فعالیت مینمودند که در آنها روناس، اسپرک پوست و گل انار و سایر مواد رنگدار طبیعی را به صورت پودر درآورده و ضمن تأمین مصرف داخلی مقداری را نیز به کشورهای اروپایی صادر میکردند.
کاربرد رنگهای متعدد در فرش های بروجرد بسیار محدود است و همان تعداد معدود نیز اغلب با یک دیگر حالت تضاد داشته و یا به عبارت مصطلح تر در کنتراست کامل هستند.
فرش های بروجرد در سبکهای گلدار منحنی و شاخه شکسته و با استفاده از موتیفها و نقوش شاه عباسی و هراتی و بتهای بافته شده و اغلب با بافت ضخیم با پودهای تیره رنگ و پرزهای بلند در رنگهای قرمز و آبی تیره و بالاخره در اندازههای ذرع و نیم و دو ذرعی و کناره های معمولی به بازار عرضه میشوند.
همان طور که در بالا اشاره شده یکی از طرحهای متداول در قالی بافی بروجرد طرح بتهای سر تا سری است که در مقایسه با سایر طرحهای بتهای رایج در لرستان این اختلاف در آن به چشم میخورد که اندازه بته ها در این طرحها بسیار بزرگ میباشد به گونهای که گاهی تمامی متن یک قالیچه دو ذرعی با حدود ۱۶ تا ۱۸ نقش بته پوشانیده میشود.
اندازه های مورد علاقه بافندههای بروجرد ذرع و نیم، دو ذرعی و فرشهای چهارگوش است.
فرش های سرآبند
سرآبند در یک ناحیه کوهستانی و صعب العبور در غرب راه آهن مسیر اراک – خوزستان واقع شده است. در این بخش بزرگ که ۳۰۰ روستا را در بر میگیرد و به دلایلی نامعلوم بر روی نقشه جغرافیائی اثری از آن دیده نمیشود از زمانهای قدیم فرشهایی با گرههایی ترکی و فارسی با حداکثر ۲۵۰۰ گره در دسی متر مربع با طرح کاج سر آبند که به طرح بته میری شهرت یافته بافته میشود.
در فرش های سرآبند گاه نقش ترنج کوچکی نیز دیده میشود. حاشیه این فرشها توری مانند بوده و در زمینه سفید شکری بافته میشود و به این لحاظ در جرگه طراحان نقش قالی به حاشیه شیر شکری معروف شده است.
پشم هایی که در گذشته در قالی بافی این ناحیه مصرف میشد نرم و درخشان بود ولی این روزها کیفیت آنها تا حدودی تنزل کرده است
فرش های سرآبند در بازار بیشتر به نام «میر» و یا «مال میر» خوانده میشود. وجه تسمیه (میر) احتمالاً به روستای مال میر مرکز اداری این بخش بر میگردد.
در پایان یادآور میشویم شما میتوانید آموزش های قالیبافی از جمله آموزش گلیم بافی را در بخش دوره های آموزشی لم آرت مشاهده و تهیه بفرمایید؛ با این دوره های آنلاین در هر زمان و مکانی میتوانید از آموزش های ارائه شده توسط استاد لیلا میرزایی استفاده بفرمایید.
فرش ایران، محمد جواد نصیری