فرش طالقان علیرغم بافت روستایی و نقوش شکسته و هندسی از طرح و نقش فوقالعادهای برخوردار است. با توجه به ناشناخته ماندن هنر قالیبافی طالقان و زوال این هنر در دو دهە اخیر، پژوهش در این زمینه امری ضروری است.
زیبایی و کیفیت فرش ایران همیشه زبانزد خاص و عام بوده و هست. فرشهای ایران شهری بافت باشند یا روستایی، نقوش هندسی داشته باشند یا گردان، از هر جنسی که باشند در نوع خود بینظیرند.
مقالۀ حاضر با هدف بازشناسی فرش طالقان تنها گوشهای از مطالعات و پژوهشهای انجام شده در این زمینه است. باشد که با این مرور و یادآوری گرد فراموشی از پیکرش زدوده شـده و سایر محققـان بـه پژوهش در این زمینه ترغیب شوند.
طالقان
در مورد جغرافیای طالقان و محل قرارگیری آن، در منابع تاریخی مطالب گوناگونی ذکر شده است. بهعنوان مثال صنیعالدوله )اعتمادالسلطنه) که در سال 1301 هـ.ق در معیت ناصرالدینشاه به طالقان رفته و بعدها به حکومت آنجا منسوب گردیده است، در کتابی که در مورد طالقان نوشته، مینویسد: اسم و شرح طالقان در کتب جغرافیایی و تاریخ عرب و عجم مسطور و مذکور است. بعضی آن را ولایت نوشـته و برخی رستاق، یکی بلده و رستاق نوشته و دیگری بلوک و از این جمله برمیآید که ناحیۀ معظمی بوده است و در اینکه این ناحیه از مضافات و متعلقات کدام ولایت است، نیز اختلاف عقیده وجود دارد. بعضی آن را جزء طبرستان دانسته، زمرهای داخل خاک گیلان، جماعتی جزئی از شهرری و عـدهای طالقان را متعلق به قزوین دانستهاند و عقیدۀ شخصی من بر آن است که طالقان خود ناحیه و ولایت مفروض و مستقل بوده است.
طالقان در 36 درجه و 12 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 47 دقیقه طول شرقی در شمالغرب شهر تهران قرار دارد. مساحت این منطقه حدود 1200 کیلومترمربع است. شهرستان طالقان از سه بخش پایین طالقان، میان طالقان و بالا طالقان تشکیل شده است. بخش بالا طالقان به مرکزیت روستای جوستان دارای 33 روستا و بخش مرکزی طالقان به مرکزیت شهرک طالقان دارای 27 روستا و بخش پایین طالقان شامل 28 روستا میباشد. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران جمعیت شهرستان طالقان در سال 1385 برابر با 25781 نفر بوده است.
ویژگیهای فنی فرش طالقان
رج شمار: به تعداد گرهها یا رجها در 7 سانتیمتر رجشمار گویند. بهطورکلی فرشها از نظر رجشمار به سه گروه تقسیم میشوند. فرشهایی که رجشمار آنها کمتر از 40 باشد، درشت بافت؛ بین 40 تا ،60 بافت متوسط و بالاتر از 60، ریز بافت هستند. فرش طالقان درشتبافت بوده و دارای رجشمار بین 20 تا 30 گره است که به سلیقه و کیفیت بافت بافنده بستگی دارد. البته فرشهایی با رجشمار کمتر یا بیشتر نیز دیده میشود ولی عمومیت ندارد.
نوع گره: گرهها را بر اساس شکل ظاهری و نحوۀ پیچیده شدن به دور تارها، به دو گروه گرهِ متقارن یا ترکی و گره نامتقارن یا فارسی تقسیم میکنند. در فرش طالقان نوع گره، متقارن یا ترکی است. در گذشته گره فقط بهوسیله دست زده میشد ولی بعدها بعضی از بافندگان از قلاب برای زدن گـره استفاده کردند.
شیرازهبافی: شیرازه عبارت است از سه الی پنج رشته خامۀ همرنگ کناره فرش که دور دو الی شش عدد از تارهای چلۀ کنار فرش پیچیده میشود. شیرازهبافی انواع گوناگونی دارد که در طالقان به صورت متصل بوده و در ابتدا و انتهای هر رج پیچیده میشده است.
پرداخت و روگیری: بعد از بافت چنـد ردیـف، بافنده بهوسیلۀ قیچی مخصوص سر ریشهها را با دقت زیاد و به صورت یکنواخت میچیند. بعد از اتمام بافت نیز جهت نظم بیشتر این کار مجدداً انجام میشود که به آن «پرداخت» میگویند، که هم با قیچی دستی و هم با قیچی برقی انجام میشود. در طالقان پرداخت به صورت دستی انجام میگرفته است. پرز فرش بلند قیچی میشد تا در محیط سردسیر طالقان کاربرد بهتری داشته باشد. بافندهها عموماً در هر رج یا هر دو رج قیچی میزدند اما اگر بچهها میبافتند یا کسی که تازه کار بود هر سه الی چهار رج فرد ماهرتر آمده و برای آنها قیچی میزد.
گلیم بافی: عبارت است از قسمتهای ساده بدون گره در بالا و پایین هر فرش که از یک سمت به فرش متصل و از سمت دیگر رشتههای آزاد نخ چله در کنار آن قرار دارند. گلیمبافی به دو روش ترکی یا سوف و فارسی یا کرباس انجام میشود. در فرش طالقان کرباسبافی میشود به عبارت دیگر از گلیم بافت فارسی استفاده شده و پود ضخیم علاوه بر عبور از زیر ضربدر چلهها به جای پود نازک از روی آنها نیز عبور میکند. در فرشهای دارای رجشمار بیشتر ملیلهبافی نیز دیده میشود بدین صـورت که یک یا دو رنگ از خامههایی که در فرش استفاده میشود در گلیم بافت بهکار میبردند که شکلی تزیینی مییافت.
نحوۀ پودکشی: پود به نخهای افقی گفته میشود که بعد از هر ردیف گره از میان تارهای زیر و رو عبور داده میشود. فرشهای شهری بهوسیلۀ دو پود نازک و ضخیـم بافته شده ولی در فرشهای روستایی و عشایری فقط از پود ضخیم استفاده میشود. در طالقان پود از جنس پنبه بود و عملیات پودکشی در بیشتر روستاها توسط دست انجام میشد. ولی در برخی روستاها پود را دور چوب 20 سانتیمتری میپیچیدند و رد میکردند که در گویش محلی به آن »مکـو» میگویند. فرش طالقان تک پود است و در آن فقط از پود کلفت استفاده میشود.
چلهکشی: چله عبارت است از یک سری نخهای عمودی که به موازات هم روی سر دار و زیر دار قرار میگیرند. چلهها یا تارها معمولاً بـه دو روش، روی سر دارها قرار میگیرند: چلهکشی فارسی و ترکی. چلهکشی در طالقان توسط نخ پنبه و به روش چلهکشی ترکی انجـام میگیرد. غالباً چلهکشی توسط خود بافنده و با کمک همسایهها یا دوستان انجام میگرفته است.
دارقالی: دار عبارت است از چهارچوبی چوبی یا فلزی به شکل مربع یا مستطیل که نقش ستون را در بافت فرش ایفا میکند. دارها بهطورکلی به دو دسته دارهای افقی یا زمینی و دارهای عمودی یا ایستاده تقسیم میشود. دار قالـی در طالقـان عمودی و چوبی بوده است و به دلیل کوچک بودن اتاقی که در آن قالی بافته میشد، دارها غالباً کوچک بود و باعث محدودیت ابعاد قالیهای بافته شده میشد. برای استحکام بیشتر دار قالی در محل قرار گرفتن راستروها روی زمین سوراخی میکندند و پایۀ راستروها را درون آن قرار میدادند.
اجزای دار قالی در طالقان
راستروها: دو چوب عمودی است که دو طرف دار را تشکیل میدهند و در گویـش محلی به آن «قالیدار» میگویند.
سر دار: چوب افقی بالای دار است که به آن «سر چو» میگویند.
زیر دار: چوب افقی پایین است که به آن «بن چو» گفته میشود.
چوب کوجی: چوبی است به اندازۀعرض قالی که از کج شدن قالی جلوگیری میکند و در گویـش محلی به آن «ورد» گفته میشود.
هاف: چوبی است که فاصلۀ چلههای زیر و رو را در زمان پودکشی حفظ میکند. در زبان محلی طالقان به آن «پشت چو» میگویند.
ابزار بافت قالی در طالقان:
دفتین که در گویش محلی به آن «خفت(khaft)» گفته میشود.
قیچی که به آن «مقراض» میگویند.
چاقو که در واقع همان کارد آشپزخانه است.
مکـو (makou) چـوب 20 سانتیمتری است که در بعضی روستاها پود را دور آن میپیچیدند و رد میکردند.
ویژگیهای ظاهری فرش طالقان
ابعاد: در طالقان فرش بیشتر در ابعاد کوچک بافته میشد و همانطور که قبلاً ذکر شد این امر به دلیل کوچک بودن دار قالی در محل بافت است. بیشتر فرشها کوچکتر از 2 در 3 متر و به اصطلاح قالیچه است. ابعاد بسیار متنـوع و بعضاً متفاوتی در فرش طالقان دیده میشود. مثلاً 1/5 در 3 متر. که وقتی یک جفت از کنار هم قرار میگیرد به جای یک قالی 9 متری استفاده میشود.
الیاف مورد استفاده و روش آمادهسازی آنها
الیاف چله: در گویش محلی به چله، «تان» گفته میشود و الیاف آن از جنس پنبه بوده و از شهرهای نزدیک تهیه میشده است.
الیاف پود: در لفظ محلی به آن «پو» گفته میشود و الیاف آن از جنس پنبه بوده و از شهر تهیه میشده است.
الیاف خامه: خامه در گذشته و حال از جنس پشم بوده و در تهیه آن از پشم گوسفندان محلی استفاده میشده است.
پشم گوسفندان منطقه اغلب تیره و به رنگ سیاه و قهوهای است. پشمها دو بار در بهار و پاییز چیده شده و برای تهیه نخ آماده میشد. ابتدا پشمها را کنار رودخانه برده و میشستند تا گرد ور خاک و آلودگی آنها تمیز شود. پس از خشک شدن پشمها را شانه میزدند یعنی با وسیلهای مانند شانه که از جنس چوب یا فلز بود، پشم را حلاجی میکردند. به این وسیله پشمها آماده ریسندگی میشد. در اصطلاح محلی به عملیات ریسندگی و تبدیل پشم به خامه «رشتن» گفته میشود. این کار بهوسیلۀ چرخ چوبـی موسوم به «چل» انجام میگرفت. پس از رشتن پشمها، آنها را تبدیل به کلاف کرده و مجدداً شستشو میدادند. در این مرحله الیاف برای رنگرزی آماده بـود.
رنگرزی: در زمانهای گذشته در طالقان افرادی به شغل رنگرزی اشتغال داشتند که به احتمال زیاد و به دلیل مسدود بودن راههای ارتباطی در نیمۀ دوم سـال، و همچنیـن وجود رنگزاهای طبیعی در منطقه، از رنگها و دندانههای طبیعی استفاده میکردند. اما در 40 سال اخیر شغل رنگرزی از میان رفته و بافنده خامههای مورد نیازش را شخصاً رنگرزی میکند و برای این کار از رنگهای شیمیایی و طبیعی استفاده میکرده است. کلیۀ رنگزاهای مورد نیاز از شهرهای نزدیک چون قزوین، تهران و… تهیه میشده است. برای رنگ قهوهای و سفید از پشم خود رنگ استفاده میشده و عملیات رنگرزی بر روی آن انجام نمیشده است.
بافندۀ طالقان به صورت غریزی به زیباییشناسی طرح و رنگ در بافتۀ خود اهمیت میداده است و سعی مینموده تا بهترین طرح و ترکیب رنگ را بهکار ببرد. گاهی بافندهها شعرهایی نیز در اینباره میسرودند:
گپی میان گپ نیور اسپی میان زرد نیور
در میان صحبت دیگران حرف نزن در بین رنگ سفید از رنگ زرد استفاده نکن
در این شعر استفاده از رنگ زرد در زمینۀ سفید همچون قطع کردن صحبت دیگران مذمت شده است. استفاده از رنگ زرد بین رنگ سفید به دلیل تنالیتە مشابه، قدرت و زیبایی آن را کم میکند و بافنده به طور غریزی به این مسأله آگاه بوده است.
نقشمایههای بهکار رفته در فرش طالقان
فرش طالقان ذهنیبافت بوده و دارای طرح هندسی و شکسته است. در این فرش قرینه بودن چندان معنا ندارد و همین ویژگی و سادگی نقوش از مهمترین عوامل زیبایی این فرش است. بافندۀ طالقانی از محیط پیرامون و فرشهایی که دیده الهام گرفته ولی ذهنیت خود را بافته است و چنان سادهانگارانه این کار را میکند که اغلب نگارهها اسم خاصی ندارند و حتی برخی نگارهها به اسم اولین کسی که آن را بر فرش خود بافته است و در واقع زاییده ذهن اوست نامگذاری میشود.
بهطورکلی نقشمایههای فرش طالقان را میتوان به چند گروه تقسیم کرد:
1.نقوش گیاهی
نگاره درخت: که شامل انواع درختانی است که بافنده در محیط اطراف خود دیده است. این نگاره اغلب به صورت منفرد استفاده شده و به نگاره دیگری اتصال ندارد. از برگ گیاهان نیز بیشتر در حاشیه استفاده میشود.
نگاره گل: یکی از نقوشی است که در سراسر فرش به صورت منفصل یا متصل در اندازهها و شکلهای گوناگون دیده میشود.
-
نقوش حیوانی
این نقوش به دو گروه تقسیم میشود: یکی حیواناتی که بافنده در محیط خود دیده و با آنها سر و کار دارد و گروه دوم حیوانات تخیلی هستند که غالباً بافنـده خود نیز از توصیف آنها عاجـز اسـت. گویــی مستقیماً از ذهن بافنده به تار و پود فرش راه یافتهاند. از نگارههای اول میتوان به نقش بز یا کل، مار، گوزن، لاکپشت، انواع پرنده، انواع حیوانات درنده و… اشاره کرد.
-
نقوش انسانی
نقوش انسانی کمتر در فرش طالقان دیده میشود ولی نمیتوان آن را نادیده گرفت. این نقوش نیز بسیار ابتدایی و انتزاعی هستند و به صورت منفرد در متن فرش وجود دارند.
-
نقوش برگرفته از طبیعت
بافنده در خلق این نقوش که شامل کوه و آب جاری است، از طبیعت کوهستانی و چشمهسارهای فراوان منطقه الهام گرفته است.
نگاره کوه: همیشه به صورت زیگزاگ در حاشیه و یا در اطراف لچک ترنج مرکزی دیده میشود.
نگاره آب: به صورت خطوط موازی اغلب در کنار نگاره کوه بـهکار مـیرود و نماد زندگی و حیات است.
-
نقوش برگرفته از اشیاء
در بافتههای طالقان نیز مانند سایر بافتههای روستایی نگارههایی یافت میشود که بافنده در بافت آنها از اشیاء پیرامون و وسایل زندگی خود الهام گرفته و آنها را بر متن قالی تصویر کرده است.
-
نقوش ابتکاری
این دسته از نقوش صرفاً توسط بافنده و اغلب به منظور پرکردن فضای خالی متن فرش ایجاد میشده است. در مواردی اسم بافنـدهای که این نقش را بهوجود آورده بر آن نگاره گذاشته میشود. مثـلاً عالی گل، نگارهای است که توسط شخصی به نام عالیه ابداع شده است.
نتیجهگیری
فرش طالقان در زمرۀ فرشهای روستایی بافت قرار گرفته و از نظر طرح در گروه طرحهای روستایی و عشایری دستهبندی میشود. فرش طالقان درشت بافت میباشد و در بافت آن از گره متقارن استفاده شده است. این فرش تک پود بوده و چلهکشی آن به روش ترکی بر روی دار عمودی از جنس چوب انجام میگرفته است. در طالقان الیاف چله و پود از جنس پنبه بوده که از شهرهای نزدیک تهیه میکردند. الیاف خامه نیز از جنس پشم بوده که در تهیۀ آن از پشم گوسفندان محلی استفاده میشده است. در رنگرزی از رنگهای طبیعی و مصنوعی استفاده میکردند. نقشمایههای بهکار رفته در فرش طالقان را میتوان به شش گروه تقسیم کرد که عبارتند از: نقوش گیاهی، نقوش حیوانی، نقوش انسانی، نقوش برگرفته از طبیعت، نقوش برگرفته از اشیاء و نقوش ابتکاری. در پنج گروه اول بافنده از طبیعت و محیط پیرامون خود الهام گرفته است ولی نقوش ابتکاری مستقیماً از ذهن بافنده به متن فرش انتقال یافته است. در طالقان حدود دو دهه است که فرش بافته نمیشود و نسل جدید اطلاعاتی در این زمینه ندارند. بجاست که با پژوهشهایی در این مورد نقوش و فنون این هنر حفظ شده و با ارائه راهکارهای مناسب از انحطاط کامل آن جلوگیری شود.
در پایان یادآور میشویم شما میتوانید از آموزش های رایگان قالیبافی که توسط استاد لیلا میرزایی تهیه شده است، استفاده بفرمایید.