فرش دستباف کاشان

فرش دستباف کاشان یکی از با سابقه ترین فرش های اصفهان و ایران است؛ سابقه بافت پارچه‌های مخمل و زربفت و هم چنین قالی بافی در شهر کاشان به زمان صفویه می‌رسد؛ پارچه های زری و قالی های نفیس و گران بهایی که در این زمان در شهر کاشان بافته شده اند هر کدام در نوع خود شاهکاری از هنر رنگرزی و بافندگی هستند.

در این عصر قالی بافی کاشان به اوج کمال خود رسید و هنرمندان این شهر نمونه‌های با ارزشی از خود به یادگار گزاردند که تعدادی از آن‌ها در حال حاضر در موزه های بزرگ جهان مشتاقان بی‌شماری را به خود می‌طلبند. متأسفانه بعد از این دوره قالی بافی و نساجی دستی در این شهر مانند سایر مناطق دیگر بافندگی ایران از رونق و اعتلاء افتاده و رو به نیستی و فنا میرود.

احیاء مجدد قالی بافی در کاشان تا حدود زیادی مرهون فعالیت های حاج حسن – حاج محمد جعفر اصفهانیان و استاد حسین کاشی و از طرفی به علت به کار افتادن واحدهای نساجی ماشینی می‌باشد که تعدادی از بافندگان منسوجات دست بافت این شهر را وادار به روی آوری به قالی بافی نمود.

محتشم کاشان که بود؟

هنگامی که به فصل تجدید حیات قالی بافی کاشان می‌رسیم بسیار به جا خواهد بود که از طراح و بافنده معروف این شهر به نام محتشم که در گذشته با ارائه طرح‌های همیشه ماندنی و قالی‌های بسیار زیبا که هنر بافندگی را در کاشان به اوج تعالی خود رسانید به احترام یاد نموده و بر روانش درود بفرستیم.

متجاوز از یکصد سال پیش محتشم کارگاهی کوچک ولی بسیار با ارزش و اهمیت را در کاشان بوجود آورد و با کمک افراد فامیل خود بهترین دست بافت‌ها را از دیدگاه‌های طراحی و رنگ آمیزی و بافت به صنعت فرش ایران عرضه کرد.

استقرار و دوام کارگاه او دیرگاهی بیشتر نپائید ولی در همان کوتاه مدت بهترین الگوهای کار تمیز و نفیس را به فرش باف‌های باسلیقه شناسانید و از آن زمان به بعد بهترین دست بافت‌های این شهر و نواحی اطراف که در آن‌ها رعایت تناسب طرح و رنگ و استانداردهای بافت به گونه ای که هنرمند فقید مرعی میداشت به نام محتشم خوانده می‌شوند.

از طرح‌های محتشم در حال حاضر علاوه بر کاشان و قم و جوشقان به میزان قابل توجهی نیز در مراکز بافندگی اروپای شرقی مانند آلبانی و رومانی تقلید می‌شود. قالی‌های کاشان به خصوص آنهایی که در گذشته بافته شده‌اند در بالاترین حد مرغوبیت و زیبائی بوده و در بین مشتاقان فرش طالبان فراوانی دارند.

در گذشته‌های نه چندان دور قسمت عمده قالی های کاشان با پشم‌های مرینوس بافته می‌شد ولی امروزه به دلیل بهای گران آن استفاده از این نوع پشم محدود شده است؛ پشمهائی که در کارگاه‌های قالیبافی کاشان مصرف می‌شوند علاوه بر آن مقدار محدودی که از منابع خارجی تأمین می‌شوند، بقیه از تولیدات گله داری‌های خراسان، آذربایجان، کرمانشاه و تهران تهیه می‌شوند.

در گذشته در کاشان قالی ها و قالیچه های ابریشمی بسیار ظریف و هم چنین فرش های کرکی مرغوبی بافته می‌شد ولی در حال حاضر شهر قم در زمینه بافت این گونه فرش‌ها بر این شهر پیشی گرفته است.

فرش کاشان دو پوده بوده و با گره سنه بافته می‌شود؛ تراکم گره‌های فرش دستباف کاشان در یک دسی متر مربع رقمی بین ۱۶۰۰ تا ۸۰۰۰ گره می‌باشد.

رنگرزان قدیمی کاشان برای به قرمز درآوردن الیاف خود علاوه بر گیاه روناس از صدف ارغوان نیز استفاده می‌نمودند که از خود جلای خاصی باقی می‌گذاشت؛ امروزه کم و بیش تمامی رنگ‌های مصرفی رنگرز خانه‌های آن از سری رنگ‌های شیمیائی با ثبات و بیشتر در مایه‌های قرمز لاکی، آبی، سرمه ای ،فیروزه ای ،بژ کمرنگ، سفید، شکری، سبز فیلی و قهوه‌ای و سبز مغز پسته‌ای است.

در بازار فرشی به نام کاشان پنج رنگ نیز عرضه می‌شود و همان گونه که از معنی آن بر می آید در رنگرزی الیاف آن فقط پنج رنگ به کار رفته است.

دست بافت‌های کاشان در اندازه‌های ذرع و نیم، دو ذرعی و شش متری به بالا بافته می‌شود، بافت فرش‌های پرده‌ای و کلگی و کناره چندان مورد دلخواه بافنده های کاشان نیست.

طرح های فرش دستباف کاشان

طرح های مورد علاقه بافنده‌های کاشان اغلب در مایه طرح‌های گلدار با خطوط منحنی شامل طرح‌های شاه عباسی، لچک و ترنج شاه عباسی، افشان گلدانی سر تا سری ترنجدار، قندیلی، طرح درختی، محرابی هندسی، جوشقانی گلدانی حاج خانمی منظره بافی و همچنین چهره بافی می‌باشد؛ از طرح شاه عباسی افشان که بیشتر با زمینه کرم در این شهر بافته می‌شود برعکس بازارهای داخلی در خارج از کشور از آن استقبالی نشده است.

از طرح لچک ترنج سنتی کاشان ترنج ظریف و کشیده ای به رنگ آبی سرمه ای که عیناً این رنگ در لچک‌ها و حاشیه تکرار شده در یک زمینه لاکی رنگ و یا برعکس ترنج لاکی در متن سرمه‌ای در برخی از مراکز قالی بافی ایران مانند کاشمر، یزد، اردستان و همچنین کشور مصر تقلید می‌شود.

در بخش‌ها و روستاهای تابعه کاشان مانند نوش آباد، آران، فين، نطنز، قمصر، راوند، آرمق فرش هایی مطابق با طرح و بافت کاشان و اغلب مشابه طرح قالی های سنتی این شهر ولی در کیفیتی نازلتر بافته می‌شود که در میان آن‌ها بافته‌های نطنز و قمصر از مرغوبیت و مشخصات ممتاز تری برخوردار هستند.

در پایان به تک بافان و مؤسسات قالی بافی معروف کاشان که در گذشته و حال به قالی بافی این شهر نام و نشان دادند اشارتی داریم که عبارتند از اربابی، تفضلی، ثابت، افسری، شادسر، واحدان دبیر، صنایع رحیم زاده و مطهریان.

ما در مجموعه مقالاتی به معرفی فرش مناطق ایران میپردازیم؛ به طور مثال در یکی از مقالات به بررسی فرش نائین یکی دیگر از فرش های اصفهان و یا در مطلبی دیگر به معرفی قالی های همدان پرداختیم که توصیه میکنیم حتماَ آن را مطالعه بفرمایید.

فرش ایران؛ محمد جواد نصیری