در ادامه معرفی فرش های مناطق ایران، در این مقاله به بررسی کوتاه فرش دستباف قم و قالیبافی در قم میپردازیم؛ امیدواریم نظر شما همراهان عزیز لم آرت را جلب کند.
اگر عبا باف نائینی قالی پرآوازه خود را به هنرمند اصفهانی مدیون است در عوض بافنده تک باف قمی باید این سپاس را به حساب بستانکار همسایه نامدار و پیشکسوتش کاشان منظور دارد که راه و رسم کار را با سخاوت و استادی به او آموخت و به حق این شاگرد تیزهوش نیز بافر است تمام ریزه کاریها را دریافت و توانست با ارائه فرشهایی با طرحهای جالب و بافت ظریف و رنگهای متعادل مرزهای معروفیت و شهرت را به زودی در نوردیده و به فرش نو رسیده خود این چنین اعتبار بخشد.
حدود هفتاد و پنج سال پیش بود که تجار کاشان دارهای قالی را به قم برده و کار را در مقیاسی محدود شروع کردند و هنوز بیست سالی از آن نگذشته بود که قالی بافی در قم با ابعادی تجارتی به صورت پیشرفته و قابل ملاحظهایی ادامه طریق داد.
در شهر مقدس قم قالیبافی آن چنان که در برخی از مراکز بافندگی مهم ایران چون تبریز معمول است در کارگاههای بزرگ صورت نمیگیرد؛ تک بافی بیشتر در قم معمول است ولی کم نیستند مؤسساتی که تولید آنها گرچه در مقیاسی بزرگ نیست ولی ابعاد خانگی هم ندارند.
مروری بر نام برخی از آنان که بیشتر امضای خود را در حاشیه فرش های خود باقی میگذارند تا حدودی وسعت و دامنه کار و فراوانی بافنده و صاحب کار قمی را به پیش چشم میآورد که عبارتند از: متوسل – هاشمیان – طالبیان – نعمتی – طالبی – رضا قناحی – ارسلانی – پریشان – رهی امانت کار – محمد جمشیدی – موسوی – رجب زاده دانشور – شجاعی – صادق زاده – انارکیان – صفوی – محمدی – علیائی – رضائی – رضوی – ارمی – خادم رشدی زاده – صالح و جعفری.
قم، مرکز فرش های ابریشمی
قم یکی از مهمترین مراکز تولید فرشهای گل ابریشم و کرکی و تمام ابریشم است و این فرشهای دستباف قمی اکثر در اندازههای ذرع و نیم و دو ذرعی و ابعاد چهار و هفت و دوازده متر مربعی بافته میشود.
تراکم گره در فرشهای ریز بافت و ابریشمی قم در بسیاری از موارد به مرز یک میلیون گره در متر مربع نزدیک میشود؛ فرش دستباف قم پرز کوتاه و دو پوده است و پود نازک آن بیشتر در رنگهای خاکستری و آبی و بژ در پشت فرش قابل رؤیت است.
بافنده های قمی ترجیح میدهند که دلپذیرترین طرحهای سایر مراکز قالی بافی ایران را که در مرور زمان مطلوب و مقبول طبع همگان شدهاند با مختصر تغییراتی ببافند. اگر قالی های قم با قالیچهها و قالیهای اصفهان و کاشان به لحاظ شباهت نقشه اشتباه شوند این اشکال در مورد فرشهای بافت تبریز هیچ گاه پیش نخواهد آمد چون فرشهای تبریز با گرههایی از نوع گره ترکی بافته میشوند در حالیکه بافندههای قم گره فارسی و یا گره سنه را در قالیبافی خود به کار میبرند.
طرحهای متداول در قالیبافی قم عبارتند از بندی خشتی (موزائیکی بختیاری)، بتهای، درختی، شکارگاه، هندسی جوشقانی، شاه عباسی لچک ترنج، شاه عباسی افشان، محرّمات، ترنجی کف ساده، بندی کتیبهائی، محرابی، گل فرنگ و ظّل السلطانی.
در طرح بتهائی که از طرحهای مورد علاقه بافندههای قمی است نقش بتهها مانند فرشهای خراسان و برعکس فرشهای نقش بته ناحیه سرآبند و مال میر (لرستان) یک سویه میباشند به این صورت که نوک این بته ها که در ردیفهای موازی بافته شدهاند همگی در یک جهت میباشند در حالی که در فرشهای سر آبند جهت نوک بتهها در ردیفهای متوالی یک در میان تغییر میکند.
در قم تقلیدی از طرح هندسی جوشقانی را میبافند که با طرحهای قدیمی کاشان نیز شباهتی دارند. همچنین در این شهر طرح درختی را گاهی در متن محرابی و گاهی نیز بدون نقش محراب میبافند. مشابه این طرح در اصفهان و کاشان نیز بافته میشود.
بافندگان قمی فرشهای کف ساده با ترنج بزرگ شش گوشهائی مملو از گلها و برگهای تیپ هراتی میبافند که مشابه آن در بیرجند نیز بافته میشود.
مجموعه لم ارت در کنار آموزش قالیبافی به ارائه مطالب آموزشی و مقالات نیز میپردازد؛ بخشی از این مطالب به بررسی قالیبافی و بافندگی مناطق اختصاص دارد؛ به طور مثال مطلب دست بافت های ترکمن ها که یکی از این مطالب جذاب است..
فرش ایران؛ محمد جواد نصیری