در این مطلب سعی داریم از اشتباهات قالیبافی برایتان بگوییم؛ اشتباهاتی که در هنگام بافت قالی توسط بافنده سر میزند و باعث ایجاد آسیب و عیوب قالی میشود.
همهی آسیب هایی که در این بخش مورد واکاوی قرار میگیرد، در مرحله تهیه مواد اولیه قبل از بافت و یا در مرحله بافت رخ میدهد؛ چنانچه بافندگان دقت و مهارت لازم را در حین بافت به عمل آورند اکثر این آسیب ها به وجود نخواهد آمد.
این گروه از آسیب ها بیشترین و اساسی ترین عیوب قالی به شمار میروند که گاه غیر قابل مرمت هستند. برخی از آسیب های درون ساختاری و دلایل ایجاد آنها به اختصار ذکر میگردد.
لول شدن یا لوله شدن (پیچیدگی کنار قالی)
پیچ خوردن لبه قالی به پشت را گویند. البته لول شدگی گاه جزئی است و گاهی لول شدگی زیاد بوده و تا میانه های حاشیه باریک قالی ادامه یابد.
دلایل ایجاد آسیب لول شدن فرش عبارتند از:
- تاب زیاد القاج: این عامل علاوه بر ایجاد فرورفتگی و جمع شدگی در طول قالی باعث لول شدن لبه ها نیز میشود.
- کشش زیاد القاج: این عامل نیز علاوه بـر تورفتگی کناره های قالی باعث لول شدن لبه ها نیز میشود.
- محکم کوبیدن دفه هنگام بافت نیز میتواند باعث ایجاد لول شدن لبههای قالی پس از پایین آوردن قالی از دار گردد.
- عدم استفاده از خامه متناسب بـا چـلـه: چنانچه خامه کلفتتر از حد مجاز نسبت به چله باشد این آسیب ایجاد می گردد.
شمشیری شدن فرش:
به تغییر شکل ظاهری خطوط عرضی یا طولی قالی به شکل منحنی که حالت بیرون زدگی یا فرورفتگی دارد ، شمشیری شدن قالی گفته میشود. به عبارتی انحنای بخش میانی قالی در ابتدای بافت قالی و قسمت گلیم باف را شمشیری شدن میگویند.
دلایل ایجاد آسیب شمشیری شدن:
- عدم استقامت کافی بخش گلیم باف: مهمترین دلیل آن محکم کوبیده نشدن است.
- کم بودن بخش گلیم باف: چنانچه رج های این بخش مناسب باشد، مقاومت آن زیاد شده، پس از آغاز بافت و دفه زدن باعث ایجاد انحنا در بخش گلیم باف نمی شود.
- انحنا داشتن یا کج بودن زیر دار: این عامل نیز میتواند در ایجاد آسیب شمشیری شدن قالی مؤثر باشد.
دامن دار شدن قالی
به حالت تورفتگی در نیمه دوم قالی که باعث عدم تناسب نیمه اول و دوم قالی شده و در نتیجه نیمه اول قالی دارای عرض بیشتری می شود، دامن دار شدن فرش می گویند.
دلایل ایجاد آسیب دامن دار شدن قالی عبارتند از:
- عدم استفاده از کوجی: چنانچه در دارهای فارسی باف از کوجی استفاده نشود، تناسب عرضی قالی در نیمه اول و دوم به هم خورده و آسیب دامن دار شدن قالی ایجاد می گردد.
- استفاده از مهار (تسمه های فلزی): در دارهای ترکی باف از تسمه های فلزی به عنوان نگهدارنده تناسب عرضی قالی استفاده میشود، چنانچه این تسمه ها استفاده نگردد این آسیب ایجاد خواهد شد.
- کشیدن بیش از حد پود: چنانچه در بعضی از آسیب های دیگر نیز اشاره شدف کشش غیر متناسب و بیش از حد پود خصوصاً القاج در نیمه دوم باعث فرورفتگی و ایجاد این آسیب می گردد.
بالازدگی فرش (رُندی)
افزایش بیش از حد مجاز طول قالی را بالازدگی قالی میگویند. این آسیب باعث میشود که گلهای قالی کشیده تر مشاهده گردند.
دلایل ایجاد بالازدگی فرش:
زیاد شدن ضخامت بود یا خامه ها، تراکم بیش از حد چله ها، منظم نبودن ضربات دفه، شل بودن یا شل شدن چلهها، دو دست شدن بافت، ضخامت نامناسب نخهای چله.
پایین زدگی قالی (کوبیدگی):
پایین زدگی فرش یعنی ایجاد تغییر در ابعاد اصلی قالی به طوری که طول آن از حد متعارف کوتاه تر شود. پایین زدگی قالی باعث می گردد که گل های قالی کوتاه و پهن تر دیده شوند.
دلایل ایجاد پایین زدگی فرش:
کم شدن ضخامت بود یا نخ خامه ها، تراکم کمتر از حد چله ها، مناسب نبودن ضربات دفه، دو دست شدن بافت، ضخامت نامناسب چله.
ما در یک مقاله جداگانه، توضیحات کامل تری در رابطه با بالازدگی و پایین زدگی قالی و علت آنها ارائه دادیم که پیشنهاد میکنیم آن مطلب آموزشی را مطالعه بفرمایید.
پوک شدن قالی
در برخی قالی ها چنانچه انگشتان دست را به داخل گره ها فرو ببریم به راحتی می توان تارهای قالی را لمس کرد؛ این آسیب را پوکی قالی میگویند.
دلایل ایجاد آسیب پوک شدن
- استفاده از گره جفتی: در این حالت به ازای هر دو گره تک، فقط یک گره جفتی زده میشود. اگر چه در مصرف خامه صرفه جویی شده و سرعت بافت قالی نیز افزایش پیدا کند ولی از استحکام و توپری و محکمی قالی کاسته می شود .
- عدم انطباق ضخامت خامه ها و رج شمار: چنانچه خامه ها نازک تر از حد معمول بوده و نسبت به تارها متناسب نباشد، از میزان استحکام و پری قالی کاسته شده و اصطلاحاً قالی بی مغز است.
بالاگیری قالی (تو دزدی)
در برخی از قالی ها بعضی از نقوش در قسمت های عرضی دچار شکستگی شدهاند به طوری که امتداد حرکت بندها در یک مسیر نیست و گاهی حتی خطوط نقش مایهها و نگارهها در عرض، در یک راستا قرار ندارد و دارای شکستگی و انقطاع است؛ به این آسیب تو دزدی قالی با بالاگیری می گویند.
دلایل ایجاد آسیب بالاگیری فرش عبارتند از:
- جا افتادن یک یا چند رج از قالی در بخشهایی که نقشه دارد ،که ممکن است این اتفاق به طور عمدی یا سهوی افتاده باشد.
- نکته: بالاگیری بیش از حد در یک قالی موجب کوتاه شدن طول قالی میشود.
غلط بافی در نقشه و طرح فرش
هرگونه شکستگی در نقوش قالی بافته شده و به هم خوردگی طرح را که نتیجه بافتن غلط و زدن گره اشتباه است، غلط بافی مینامند؛ در نتیجه در غلط بافی ممکن است گل ها و نگاره ها از نظر اندازه (بزرگتر یا کوچکتر) تقارن و تناسب با دیگر نقوش ناموزونی پدید آید.
دلایل ایجاد آسیب غلط بافی در نقشه و طرح:
- جا انداختن عمدی (نوعی تقلب که برای پیشرفت سریع تر کار صورت میگیرد) یا جا افتادن سهوی قسمتی از نقش
- جابه جا بافته شدن بخشی از یک طرح یا گل.
- غلط خوانده شدن نقشه توسط بافنده و در نتیجه بافته شدن غلط نقشه
دو دست شدن قالی
هر چند این خود نوع آسیب در قالی است، با این حال، پیش درآمدی بر آسیب های دیگر نیز هست.
دلایل ایجاد آسیب دو دست شدن به این شرح است که عوض شدن بافنده و داشتن قدرت جسمی و دقت در بافت متفاوت با بافنده اول، عامل ایجاد این آسیب در قالی می شود.
گاهی این آسیب به صورت تفاوت در نوع گره زدن بافنده اول با دومی نیز بروز می کند. چنانچه در یک بخش از قالی گره متقارن و در قسمت دیگر گره نامتقارن بافته شود، به دلیل تفاوت در خواب گره ها دورنگی را تداعی میکند.
ناگفته نماند این مطالب آموزشی برگرفته از مقاله «آسیب شناسی و سطح بندی اسیب های قالی ایران» اثر غلامرضا طوسیان شاندیز، دکتر امیرحسین چیت سازیان و دکتر مهرناز آزادی میباشد.
در همین راستا در مطلب قبل از آسیب های فرش ایرانی و علل آن نوشتیم و در ادامه نیز این آسیب ها را به تفصیل شرح خواهیم داد.
برای اینکه قالی های شما با این آسیبها و مشکلات روبرو نشود، توصیه میکنیم آموزش قالیبافی را به صورت اصولی و حرفه ای فرا بگیرید؛ یکی از بهترین راه های یادگرفتن قالی بافی حرفه ای و اصولی، استفاده از دوره های آموزش قالی بافی لم آرت هست که توسط سرکار خانم لیلا میرزایی تهیه شده است؛
شما میتوانید این دوره ها را به صورت اینترنتی تهیه و در هر زمان و مکانی مشاهده کنید.