شناخت عوامل آسیب رسان به قالی، اولین موضوع در بحث آسیب شناسی قالی ایران است؛ عواملی که میتوانند در سطوح مختلف قالی ایجاد آسیب کنند.
مواد اولیه اصلی که معمولاً در قالیها به کار میرود شامل پشم، پنبه و ابریشم است، لذا این عوامل گاه بر روی یک نوع لیف و گاهی بر انواع الیاف قالی تأثیر مخرب میگذارند، بنابراین به اختصار به شرح آنها میپردازیم.
عوامل آسیب رسان به قالی و فرش
به طور کلی عوامل آسیب رسان به فرش ایرانی به چهار گروه اصلی تقسیم میشود که هر گروه دارای زیر مجموعههایی است؛ این چهار گروه اصلی عبارتند از عامل انسانی، عوامل جانوری (زیستی) عوامل فیزیکی و عوامل شیمیایی.
عامل انسانی
انسان به عنوان مهمترین عامل فیزیکی آسیب رسان به قالی معمولاً در مراحل تهیه مواد اولیه، بافت، نگهداری و مرمت میتواند در نقش آسیب رسان ظاهر گردد.
هر چند نقش انسان را در عوامل دیگر نیز نمیتوان از نظر دور داشت با این حال در زیر سعی شده همه مواردی که انسان به طور مستقیم در ایجاد آنها نقش دارد ذکر گردد که عبارتند از:
- انتخاب مواد اولیه نامرغوب
- بافت غلط به دلیل عدم مهارت یا عدم دقت لازم
- عدم نگهداری صحیح در انبار یا خانه
- عدم بسته بندی مناسب
- عدم دقت در جابه جایی مناسب
- قرار دادن قالی در محلی که از نظر ابعاد و یا شرایط محیطی با قالی تناسب ندارد
- قرار دادن ناصحیح قالی در محل های پر رفت و آمد
- قرار دادن قالی در شرایط نامطلوب همچون در معرض رطوبت یا دستگاههایی مثل شوفاژ
- عدم تمیز نگهداشتن محیط که شرایط مناسبی را جهت بسیاری از آسیب ها فراهم کند
- استفاده بیش از حد مجاز از مواد شیمیایی در تمیز کردن (بیش از ۲۰ گرم در لیتر و در زمان بیشتر از ۲۰ دقیقه)
- عدم مرمت مناسب به دلیل بی دقتی یا نداشتن مهارت کافی
سطح بندی آسیب های قالی
بدون شک آگاهی از سطح آسیب دیده قالی و میزان آسیب دیدگی در نوع و چگونگی مرمت نقش به سزایی دارد؛ شاید بتوان گفت که هر آسیب میتواند از سطح ١ تا ٤ قرار گیرد، البته لزوماً نه به ترتيب.
لذا به عقیده نگارنده تقسیم بندی درجات آسیبها که در پیشینه پژوهش حاضر ارائه شده نمیتواند دقیق باشد و در زیر به برخی از آنها اشاره مختصری میشود.
به عنوان مثال روش مرمتی آسیب درجه ۲ در همه موارد ذکر شده لزوماً یکسان نیست و بسته به نوع آسیب روش مرمتی نیز تغییر میکند، مثلاً مرمت ساییدگی که فقط پرز را شامل میشود با مرمت ساییدگی که گره را به طور کامل حذف نموده اختلاف دارد؛ پارگی که در راستای عرضی قالی که تار را بریده است با پارگی در راستای طولی قالی که موجب آسیب پود شده و پارگی مورب که همه اجزای قالی را (ممکن است به جز گره) از هم گسیخته نه تنها متفاوت است که در سه گروه مختلف قرار میگیرد.
آسیب بید خوردگی میتواند از پشت یا روی قالی اتفاق افتاده باشد که در هر مورد راهکار جداگانهای میتوان پیشنهاد نمود؛ گاهی لکهها فقط روی سطح پرز قالی و چسبیده به دنباله پرزهاست اما گاهی لکه در تار و پود قالی نفوذ نموده که به نسبت میزان نفوذ آن روش مرمتی میتواند متفاوت باشد.
بر این اساس سطح بندی آسیبها را به نحوی ارائه مینماییم که برای هر نوع آسیب بتوان سطح بندی متناسب آن را منظور نموده و بر این اساس مرمت مورد نظر را انجام داد، این دسته بندی عبارتند از:
-
آسیب پرزی (دنباله)
-
آسیب گره ای (خامه)
-
آسیب پودی (القاج، سپود) (پود کلفت، پود نازک)
-
آسیب تاری (چله)
آسیب پرزی فرش
آسیب پرزی قالی فقط سطح خارجی قالی یعنی پرزها که دنباله گرهها هستند را شامل میشود؛ در این وضعیت چنانچه از پشت قالی نگاه کنیم، آسیبی را مشاهده نخواهیم کرد.
یکی از اصلی ترین دلایل ایجاد آسب پرزی فرش، ساییدگی سطح قالی است؛ مثل آسیبهای ته خوابی، بره بره شدن، ساییدگی و سوختگی سطحی.
آسیب گره ای قالی
آسیب گرهای فرش علاوه بر از بین بردن پرز، به گره نیز آسیب زده و یا آن را از بین برده است. در این حالت جای خالی گره از پشت قالی به شکل نقطه ای سفید نمایان میشود.
از مهمترین عوامل ایجاد آسیب قالی، بیدخوردگی از پشت قالی، محکم نبودن گره و در نتیجه خارج شدن آن در هنگام جارو زدن، ساییدگی و سوختگی عمقی است.
آسیب پودی فرش و قالی
اگر القاج و پود نازک به دلیلـی آسیب دیده باشد، معمولاً گرهها نیز تحت تأثیر قرار گرفته و از جای اصلی خود جابهجا میشوند، البته این در حالتی است کـه گره سالم باشد.
از جمله دلایل ایجاد آسیب پودی قالی و فرش میتواند ترکیدگی، تابر شدن، شکستگی از پشت، پارگی طولی و غیره باشد.
آسيب تاری فرش
در آسیب تاری فرش، وضعیت تار به دلایل مختلف آسیب میبیند. ممکن اســت این آسیب دیدگی فقط تار را شامل شود، مثل آسیب ترکیدگی که معمولاً تار پاره شده امـا گره ها سـالم میمانند.
گاهی آسیب تاری قالی، از روی قالی باعث شده و پس از آسیب دیدگی پرز، گره و پود بـه تار رسیده باشد؛ مثل سوختگی عمیق، از هم گسیختگی، ساییدگی عمیق، پوسیدگی (فرسودگی).