نقش و نقشمایه یکی از خصیصه های هنرهای دستی از جمله فرش است. این خصیصه در فرش با طرح و رنگ عجین شده و به صورت نقوش تجریدی و انتزاعی و … پدیدار گشته است. نقوش فرش همدان، همچون هنرهای مناطق دیگر، علاوه بر زیبایی و کارکرد، دارای جنبه های نمادین است که نگارندگان مقاله «فرش همدان نگاهی، مردم شناختی» یا کتاب «قالی ایران، پژوهشی در فرش ایران» و سایر مأخذ بیشتر به ویژگی های فنی و ظاهری فرش منطقه می پردازند و کمتر به معرفی و تحلیل نقوش توجه دارند.
برای یافتن ریشه های نقوش، می توان عواملی همچون تأثیرات اجتماعی و تاریخی، آیین ها و اسطوره ها و… را در نظر گرفت که از این میان تأثیرات نام برده، تأثیر ادیان و اساطیر بر نقوش مورد بررسی قرار می گیرد. سؤالاتی که در این تحقیق مطرح میشود عبارت است از:
- انواع نقشمایه های حیوانی در حوزه بافت روستایی همدان کدامند؟
- آیا تأثیرات دین و اسطوره که اهمیت نقوش حیوانی در زندگی کشاورزی را نشان میدهد، ریشه نقشمایه های حیوانی در منطقه بوده است؟
این مقاله مجالی است تا با مطالعه نقوش حیوانی منطقه ذکر شده و با توجه به منابع موجود، به بررسی اجمالی ریشه های نقوش از دید اسطوره و دین بپردازد. تحقیق حاضر از نوع بنیادی است و نتایج حاصله با توجه به نمونه های به دست آمده از منابع کتابخانه ای و میدانی با روش تحلیلی و توصیفی بیان شده است.
برای این منظور و برای پاسخگویی به سؤالات، ابتدا ویژگی ها و طرح های رایج در حوزه همدان به طور کلی بیان می شود. در ادامه انواع نقشمایه های حیوانی در حوزه مورد نظر به تفکیک اهمیت و فراوانی نقوش از دیدگاه آیین و اسطوره بررسی میشود. برای رسیدن به جواب سؤالات، این فرضیه مطرح می شود که فرش روستایی همدان در مسیر حیات هنری خود غنی از مفاهیم باورهای دینی و اسطوره ای است که اغلب این نقوش حیوانی بر مفاهیم زایش تأکید دارند.
گذری کوتاه بر ویژگی ها و طرح های رایج در حوزه بافت فرش همدان
استان همدان جزو استانهای غربی ایران است. آب و هوای شهرهای استان همدان مختلف بوده و اغلب این شهرها در ناحیه کوهستانی واقع شده اند. این منطقه به لحاظ قومیتی ترکیبی از فارس، عرب، ترک و دیگر اعقاب مغول است.
یکی از صنایع دستی همدان بعد از سفالگری و سرامیک، فرشبافی است که در سطح کشور و جهان از شهرت به سزایی برخوردار است. همدان یکی از مراکز اصلی تجارت فرش در منطقه غرب کشور بوده است و فرشبافی منطقه مانند اغلب کانون های بافندگی در ایران به دو گروه شهری و روستایی تقسیم می شود.
صنعت فرش روستایی با قدمتی طولانی نسبت به صنعت فرش شهری (حدود اوایل قرن بیستم) به وجود آمده است. اگرچه از لحاظ وزن و بافت شباهت هایی بین فرآورده های شهری و روستایی وجود دارد، ولی این دو در سایر موارد اختلافات زیادی دارند. به طور کلی می توان گفت: از نظر سبک شناسی فرش اصیل همدان یک فرش روستایی است.
ویژگی های فرش همدان
قالی همدان رجشمار بین 15و حداکثر 25 است. کلیه قالی های محلی و شهری همدان هنگام بافت شیرازه می شوند. چله کشی ترکی رواج بیشتری دارد. نخ های چله و پود همدان اغلب پنبه ای است. نحوه پرداخت و روگیری بسیاری از قالی های شهری باف همدان به گونه ای است که پس از اتمام بافت پرداخت می شوند، اما قالیچه های محلی هنگام بافت پرداخت می شود.گلیم بافی به سبک فارسی انجام می شود. در روستاهای همدان از دارهای ثابت محلی (دار ایستاده) و در بافت از تک پود استفاده می کنند و به طور کلی شیوه بافت تخت دارند.
گستردگی و تنوع موجود در طرح (نقشه) همدان را باید ناشی از مشارکت مردمی و عرق بومی روستاییان مناطق مختلف نظیر آنجلاس، بی بیک آباد، درجزین، کبودرآهنگ و بزچلو دانست که هر کدام در سطح عالی و بی هیچ شائبه ای نقش هایی زیبا و متنوع را تولید و اجرا کرده اند که به نام همان منطقه شهرت و محبوبیت یافته است. طرح های بافته شده در هر روستا با نام همان منطقه بافت خود شناخته و فروخته میشود که به تفکیک مناطق بافت طرح ها عبارتند از: آنجلاس (دو طرح ماهی درهم و بته میری)، بی بیک آباد (لچک ترنج، ماهی درهم و افشان)، مهربان (دستگاهی، افشان، گلدانی، ماهی درهم، لچک ترنج و درختی)، کبودرآهنگ (ترنج های کوچک تکراری، لچک ترنج، درختی، بته ای و ماهی درهم)، بزچلو (لچک ترنج و ماهی درهم)، درجزین (ساروقی، گلبته، دستگاهی، درختی، گلدانی و انواع لچک ترنج).
به طور کلی طرح های سنتی مناطق همدان بر اساس فرم شناسی به دو گروه لچک ترنج و سراسری (افشان، تکرار نقش) قابلیت تقسیم دارند. این دو طرح سنتی در منطقه مبنایی اسطوره ای – مذهبی داشته و از نقوش گلستان و باغ الهام گرفته شده است. ساختار طرح هر فرشی علاوه بر حاشیه و متن، نقشمایه را نیز دربرمی گیرد.
طرح مضاف بر ساختار کلی فرش، نقش تنظیم نقشمایه ها را بر عهده دارد. تنوع نقشمایه در حوزه همدان مانند سایر مناطق ایران است که به مجموعه ای از انواع مختلف گیاهی، حیوانی، انسانی، اشیاء، ابنیه و… قابل تقسیم است. نقشمایه های حیوانی بعد از نقشمایه های گیاهی دارای فراوانی و تنوع بسیاری در منطقه هستند که در مطلب بعد به معرفی انواع نقشمایه های حیوانی و ارتباط آنها با اسطوره و دین پرداخته می شود.