مهمترین طرح های قالی عشایری و ایلاتی و روستایی را با هم در این مطلب مرور خواهیم کرد. به طور کلی این طرحها از قدیمی ترین و اصیل ترین طرحها در قالی بافی یا فرش بافی ایران بوده است. وقتی میگوییم فرش بافی، فرش به معنای اعم کلمه که شامل گلیم بافی، جاجیم بافی ،حصیر بافی، گبه و غیره میباشد.
خانم صور اسرافیل مینویسند مبانی نقوش مورد استفاده را تا حدودی میتوان در زمینههای زیر مورد بررسی قرار داد:
الف نقوش ذهنی که از کهن ترین و تأثیر گذارترین نقوش هستند زیرا بر اساس دریافت ذهنی عاطفی انسان هنرمند و شرایط محیط زیست و اعتقادات او شکل گرفته اند به همین دلیل دامنهی نامحدودی دارند.
این طرحها در میان ایلات و عشایر معروف اند و در هر منطقهای به نامی خوانده میشود. مثلاً در منطقه فارس طرح خورشید آریایی (ساواستیکا) آرایهی با طرح نیلوفر آبی، طرح مرغ و درخت و… در منطقه ترکمن طرحهای ترکمنی شانهای طرحهای گل تکه ترکمنی آخال و ترکمنی قاب یموتی و … دیگر نام ها در دیگر مناطق که بدانها خواهیم پرداخت.
میدانیم که از مشخصات فرشهای عشایری یا ایلیاتی تخت باف بودن و استفاده از نقوش هندسی یا شکسته است. عشایر و روستاییان در این طرحها همواره از طبیعت و محیط زیستشان الهام گرفتهاند. طرحها بسیار ساده ولی دارای زیبایی خاصی هستند.
به گفتهی آقای یساولی طراحان فرش این طرحها را از منطقهای به منطقهی دیگر منتقل کردهاند چنانکه از غربی ترین نقطهی ایران به شرقی ترین منطقه راه یافته است. برخی از نامهای معروف آنها عبارتند از قشقایی، افشاری، سالار خانی، خمسه هریس، بختیاری،کردی، یلمه، سنه، ویس، سراب یا سراپی، ماهی در هم و همان طور که قبلاً گفتیم ترکمن لری و …
فرشهای بی بی باف
یکی از طرحهای روستایی معروف طرح بی بی باف میباشد. بی بی باف اصطلاحی است که برای بافته های انتزاعی، ظریف و مرغوب فرشهای ایل بختیاری و قشقایی که در عین حال شامل رنگ نیز میشود و با نظارت همسر بزرگان ایل، خاتونها و مادربزرگها که خود طرح رنگ آمیزی نوع بافت و دیگر موارد مربوط به فرش را تعیین می کنند و از این رو به آن بی بی باف گویند و گاهی خود کار بافت آن را نیز انجام میدهند.
قالی بی بی باف بیشتر در روستای چالشتر در منطقهی شهر کرد بافته میشود و از نقشهای خشتی که دارای طرحهای جانوری انواع پرنده درخت سرو و کاج و گل و گیاه میباشد.
طرح ماهی و ماهی درهم
از طرحهایی است که در میان روستاییان و ایلیها رواج دارد؛ کاملاً ذهنی و هندسی است و از روی نقشه بافته نمیشود؛ از قدیمیترین طرحهای فرش است، به صورت واگیره اجرا میشود و بافنده آن را در سراسر فرش تکرار میکند ولی در شهرها به لحاظ زیبایی آن طراحان فرش بر آن شدند که آن را با نظم و تدوین و با حفظ ویژگیهای سنتی طراحی کنند.
در دوران قدیم این طرح در بیرجند بافته میشد ولی امروزه با نامهای مختلفی در شرق و غرب و نواحی مرکزی رواج دارد. مهم ترین طرحهای ماهی درهم با نامهای ماهی فراهان، ماهی هراتی، ماهی سنه یا سنندج، ماهی زنبوری و خرده ماهی معروف است.
قالی یلمه
عشایرِ یلمه نوعی قالی میبافند که دارای رنگ های ثابتی است بدین معنا که همیشه با رنگهای قرمز تیره یا قهوهای روی زمینهی آبی یا پرتقالی و گاهی سفید رنگ آمیزی میشود و با طرح گل فرنگ (ترکیبی از طرحهای اصیل ایرانی با گل طبیعی به ویژه گل سرخ) و گل و بلبل و نقشهای هندسی انسانی یا جانوری بافته شدهاند.
فرش یلمه از نفیسترین فرشهای عشایری است که با پشم نرم روی چلهی پنبهای بافته میشود و نخ آن نسبت به سایر فرشهای عشایری بسیار ظریف تر است.
طرح قابی
این طرح از قابهای چند ضلعی (مربع لوزی و غیره) تشکیل شده است. و از انواع آن قابی درختی، قابی با نقش بته جقه، قابی اسلیمی قابی با نقش گلدان و غیره گاهی ترکیبی از همهی نقش ها است. به آن خشتی یا قاب قابی نیز گفته میشود.
در پایان این نکته را یادآور میشویم که شما همراهان همیشگی مجموعه لم آرت میتوانید با تهیه آموزش های قالیبافی لم آرت، در هر زماان و مکانی از آن ها استفاده کرده و از پشتیبانی مستقیم استاد لیلا میرزایی بهره مند شوید.
تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی؛ مهرآسا غیبی