چهره فرش ایران مملو از نقوش فراوان و متنوعی است که در پیوند با یکدیگر و طرح کلی، جلوهاى بی بدیل از یک هنر ایرانـی را به نمایش میگذارد. به دلیل وجود سبکها و روشهاى بافت و همچنین به خاطر دخیل بودن روحیات هنرمند در این هنـر بـه ویژه در انواع ذهنیباف، این نقوش در هر منطقهاى به صور مختلف در متن بافته ثبت میشوند. یکی از این نقوش که در طول سـالها حداقل از دوره صفوى تاکنون به عنوان یک نقش فراگیر و مورد پسند در کانونهاى فرش بافی ایران رواج داشته، نقش هراتی است.
این نقش از نظر لغوى منسوب به هرات و دراصطلاح، ساختاریست متشکل از دو برگ یا دو برگ ماهی شکل متقابـل و قرینـه که گل شاخص و درشتی را در برگرفتهاند. قابلیت ساختارى این نقش به گونهایست که به جاى نقشمایه برگ یا مـاهی، نقشـمایههاى دیگرى چون بته، گلهاى خوشهاى و شاخههاى خمیده پرگل و برگ و غیره نیز میتواند با حالتی شـبیه بـرگ خمیـده، گـل بزرگ مرکزى را احاطه کند.
پژوهشگران نامدار فرش ایران همچون سیسیل ادواردز، سیروس پرهام، علی حصورى، جواد یسـاولی، تـورج ژولـه و همچنـین چندین نویسنده مقالات حوزه بافتهها مطالبی در خصوص تاریخچه و خاستگاه نقـش و معرفـی برخـی انـواع آن ارائـه کـردهانـد.
سیسیل ادواردز در کتاب قالی ایران، ضمن توصیفی حسی خاستگاه آن را هرات دانسته است. علی حصورى نیـز در کتـاب مبـانی طراحی سنتی ایران، طرح هراتی را از حیث منشأ و خاستگاه مورد بررسی قرار داده است. مؤلفین فرشنامه ایران برخی انواع نقـشهاى ماهی درهم بکار رفته در این مناطق را بطور مختصر معرفی کردهاند. سـیروس پرهـام در کتـاب دسـتبافتهـاى عشـایرى و روستایی فارس، با ذکر توضیحات مختصرى در مورد نقش ماهی درهم، به طور خاص ماهی درهم قشقایی را مورد بررسی قـرار داده است. یساولی در کتاب شناخت قالی ایران نیز توضیح کوتاهی در مورد این طرح داده و ضمن ارائه چند تصویر از مناطق بافـت ایـن طرح نام برده است.
پاسخ به سوالاتی از قبیل اینکه اصلیترین نقشمایههاى نقش هراتی و انواع آن کدامند؟ انواع حالات قرارگیـرى نقشـمایههـا، حالات نقش در واگیره و بعد از آن طرحهاى شکل یافته با این نقش کدامند؟ اساس این پژوهش قرار گرفته است.
جامعه آمارى در این پژوهش نقش هراتی مناطقی است که از بین نمونههاى موجود، نقـش هراتـی شـاخص هـر منطقـه انتخـاب و بررسی شده است. ابزار سنجش و گردآورى اطلاعات، تهیه فیش از کتب، مقالات، مصاحبه و مشاهده است. روش تحقیـق نیـز از نوع توصیفی و تحلیلی است که دادههاى بهدست آمده از مراحل تحقیق پس از بررسیهاى کمی و کیفی مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفته است.
معرفی نقش هراتی
از نظر لغوى طرح هراتی طرحی منسوب به هرات و در اصطلاح ساختاریست متشـکل از دو یـا چهـار نگـاره متقابـل و قرینـه در برگیرنده یک نقشمایه به طوری که امتـداد ابتدا و انتهاى آن دو نگاره فرمی بیضـی ایجاد کند.
در این قالی نگارههاى احاطه کننده یکی از انواع برگ، ماهی، بته، اسلیمی و ختاییها است.
نقش هراتی متناسب با ادوار و مناطق مختلف دچار تحولاتی شده و کل نقش یا بخشهایی از آن، اسامی خاص و متعـدد یافتـه است؛ چنانکه به دلیل کاربرد مسلط نقشمایه ماهی و یا برگ مشابه ماهی تقریبا در تمـامی مراکـز بافـت ایـران، ”مـاهی”، ”مـاهی درهم” یا ”حوض و ماهی” نامیده شده است. بعضی ازاین اسامی که ممکن است توسط بافندهها یا فروشندگان اطـلاق شـده باشـد، بومی مناطق و برخی به دلیل داشتن اختصاصاتی در نوع و اندازه نقشمایهها و ترکیب کلـی ایجـاد شـدهانـد. انـواعی چـون گلـدار هراتی، هراتی شکسته، ریزه ماهی، بوته ماهی، تیغه ماهی، مرغ و ماهی و غیره از این قبیل هستند.
تاریخچه نقش هراتی
به گفته برخی محققین ردپاى باورهاى آیین مهرى( میترائیسم) تولد و رسالت مهر (میترا) _درنقش هراتی یافت میشود. ” درآیین مهر باور بر این بوده که مهر درون آب متولد شده است و دو ماهی وى را ازآب بیرون میآورند. “
“نقشمایه ماهی درنقش ماهی درهم به کمک یک گردش سواستیکا وار، عامل چهارگوش را به عامل مدور تبدیل میکند و این تبدیل چهار گوش به دایره، معانی بسیارى میدهد که یکی از آنها، نزدیک به مقصودى است که مهر براى آن قربانی میکند که همان”پیروزى طبیعت روحانی بر طبیعت جسمانی” است.”
بنمایه هراتی در آثار مربوط به تمدنهاى کهن پیش از تاریخ و در آثار پیش از اسـلام دوره ساسـانی و پـس از اسـلام دردورههاى سلجوقی و تیمورى به صورت اشـکال متـأخر درفلزکارى، سـفالگرى، نگـارگرى و معمـارى دیـده مـیشـود.
درمینیاتورى بازمانده از دوره تیمورى، نقش چهرهاى بین دو ماهی به تصویر درآمده است. درسـرترنج نمونـه فرشـی از دوره صفوى با عنوان قالی شکارگاه (عمل غیاث الدین جامی) دو ماهی شبیه آنچه در مینیاتور دوره تیمورى به تصویر درآمده، گـل چهار پرى را در میان گرفتهاند که در طرفین ماهیها دو مرغابی نقش بسته است.
نمونه شبیهترى به نقش پردازى میترا در فرش را میتوان در گلیمی متعلق به قرن ١٣هجرى قمرى مشاهده کرد. این گلیم داراى نقش لچک ترنج است و نقش میترا در سر ترنجهاى آن و در مرکز گل نیلوفر قرار دارد. نقش به کار رفته در ترنج نیز بی شباهت به نقش هراتی نیست، ضمناً حاشیه نیز به نقش دوستکامی (از اصلیترین حاشیههاى هراتی) نزدیک است.
فورد محقق انگلیسی احتمال میدهد که نقش هراتی براى اولین بار در فرشهاى عشایرى بلوچ وترکمن به صـورت لوزیهـایی کـه چهار طرف بیرونی اضلاع آن را چهار برگ ماهی مانند در بر گرفتهاند شکل گرفته باشد.
از آنجا که عشایر کوچ نشین خود عامل مهمی در انتقال و تغییر طرحها و نقوش در کلیه حوزههاى فرشبافی محسوب میشود.
بعید نیست که فرشهاى عشایرى خراسان (ترکمن، بلوچ و قائنات) در رواج و تحول نقش ماهی درهم نقـش مـؤثرى داشـته باشـد. سیسیل ادواردز موطن قالیهاى هراتی را قائنات میداند که احتمالاً به سفارش افـراد مـتمکن هـرات بافتـه شـده انـد. البته ممکن است منظور وى از هرات ،”ایالت هرات” باشد که خراسان امروزى را در برمیگرفته است.
به هر حال نقش هراتی از دوره صفوى در کلیه مناطق ایران رواج یافته و با سایر نقوش از قبیل اسلیمیها وختـاییهـا ترکیـب و متحول شده است. درروند تحولات نقش هراتی، همچنان دو چیز بدون تغییر باقی ماند: یکی اینکه حتی در شکستهترین انواع آن، حرکت ماهی به دور گل حفظ شده و قابل تشخیص است، دوم اینکه استفاده ازحاشیه سماورى و دوستکامی همواره درقالیهـایی با این نقش معمول بوده است.
ساختار نقش هراتی
درنقش هراتی نحوه ارتباط دو برگ (ماهی و سایر عناصر جایگزین) و گل ما بین آنها اهمیت بسـیار دارد و بـر ایـن اسـاس دو نـوع هراتی وجود دارد:
١ـ برگهاى احاطه کننده گل مرکزى، هم جهت هستند (تصویر١٥).
٢ـ برگهاى احاطه کننده گلها جهت مخالف دارند (تصویر١٦).
ساختار هراتی با برگهاى غیر هم جهت فراگیرترین نوع هراتی است که خود پایه و اساس نقش مفصلتر ”ماهی درهم” است.
اجزاء اصلی این نقش عبارتند از یک گل مرکزى روى قطر مربع واگیره و دو ماهی یا برگ که آن را دربر گرفتهاند. ازطرفی گلهاى مبداء برگها (ماهیها)، برروى اضلاع متقابل، نقش بستهاند و وسط اضلاع واگیره نیزگلهاى مشابه یا متفاوت با گلهاى مرکزى قرار گرفته است. واگیره این نقش از طریق قرینهسازى در متن تکثیر میشود و بنا به نظر طراح یا بافنده ادامه مییابد.
آنچه که اغلب محققان حوزه فرش به آن نپرداختهاند حرکت برگهاست که باید حس گردش بـه دور گـل را تـداعی کنـد و اغلـب، هراتی را معادل ماهی در هم میدانند در صورتی که ماهی درهم یکی از انواع هراتی است که در آن جهت برگ/ ماهیهـا مخـالف یکدیگر است تا حس گردش در ترکیب نقش احساس شود.
نقش ماهی در هم خود به دو گونه ماهی در هم لوزىدار و فاقد لوزى است. درنوع لوزى دار، نقش مـاهی و گـل، بین دو لوزى محصورمیشود. این احتمال وجود دارد که در ابتدا نقشمایه لوزى در اثرتقلید غلط یا اشتباه و خطاى بافنده به منظـور تکمیل خطوط مرتبط کننده گلها وماهیها ایجاد شده باشد. اما به هر صورت این نقشمایه در نقش هراتـی تثبیـت شـده و هراتـیهاى لوزىدار پرکاربردترین و شناخته شدهترین نوع هراتی هستند.
تداوم وتکرار زنجیروار واگیرههاى ماهی درهم که کهگاه کل زمینههاى متن و حاشیه را پوشش میدهد، بـه نحـوى اسـت کـه در نگاه اول نمیتوان نقش واگیره را مجزا کرد. در این خصوص فورد در کتاب قالیهاى شرقی اشاره میکنـد: ” ایـن طـرح نشان از اهمیت فوق العاده نظام گیتی و نظم کیهان در نظام سنتی اسلام دارد و پیوستگی و بی پایان بودن آن بـه حمکـت آسـمان اشاره میکند”
حالت قرارگیرى نقش در واگیره و متن
تفاوت انواع ماهی هراتی با ویژگیهایی چون میزان شباهت ماهی به فـرم واقعـی، انـدازه (بزرگـی و کـوچکی) ، فـرم (کشـیدگی و کوتاهی/ میزان خمیدگی) و نوع ترسیم (شکسته ،نیم شکسته و منحنی) مرتبط است. از شاخصترین نمونههاى کوچک این نقـش نیز میتوان به نقوش ماهی تبریز، خوى، سنه و ریزه ماهی بیرجند (ماهی مود) اشاره کرد. (طرح هـاى ٣ــ ٧) مـاهیهـاى منـاطق عشایرى و روستایی معمولاً داراى خطوط شکسته و نیمه شکسته هستند و میزان خمیدگی ماهی درآنها کمتر از بافتههاى شـهرى است. در حالیکه ماهیهاى مناطق شهرى معمولا گردان هستند و میزان خمیدگی آنها حالت چرخش بیشترى را القاءمیکنند.
ضمنا حالات قرارگیرى ماهی نسبت به عرض فرش ( بالا و پایین فرش)، در شکلگیرى انواع هراتی تأثیرگذار است. ایـن حـالات میتواند مورب (قطرى)، افقی و عمودى باشد.
الف ـ حالت مورب :در این حالت، برگها با قطر واگیره موازى و نسبت به گل مرکزى مورباند و حالت چرخش دایـرهوارى را بـه ذهن القاء میکنند. این چرخش میتواند موافق یا مخالف عقربههاى ساعت باشد. بیشتر نقشههاى ماهی رایج در مناطق بافندگی ایران از این نوع هستند.
ب ـ حالت افقی: دراین حالت، برگها با اضلاع بالا و پایین واگیره و به عبارتی باعرض فرش موازى و نسبت به گل مرکزى افقی هستند ودر واقع بالا و پایین گل قرار میگیرند. در این حالت چرخش محسوسی درساختار هراتی احساس نمیشود.
ج ـ حالت عمودى: درحالت عمودى، برگها با طول فرش موازى و نسبت به گل مرکزى عمودى بوده و در طرفین آن قـرار گرفتـهاند. در این چرخش نیز حالت محسوسی درساختار هراتی وجود ندارد. این نـوع بیشـتر در فـرشهاى روستایی اردبیل و همدان به چشم میخورد.
نقش هراتی در انواع نقشه هاى فرش ایران
نقش هراتی به دلیل انعطاف و قابلیتهاى ویژه بصرى در انواع زمینههاى متن و حاشیه فرش به کار میرود:
ـ انواع متن با نقش هراتی :
نقش هراتی درقالبهاى مختلفی چون واگیرهاى(در بیشترین موارد) لچک ترنج ،ترنجی و لچکی به صورت سراسرى یـا دربخشهایی از زمینه به کار میرود.
ـ حاشیه هاى هراتی : حاشیههاى موسوم به هراتی نیز بن مایه هراتی را در خود دارند که معروفترین آنها عبارتند از: دوستکامی، سماورى (طوسباق )ی و سیب و ماهی ( پاره سیب/ آلما)
٤. نقش هراتی از نظر سبک شناسی فرش دستباف:
منظور از سبک بافتهها، مجموعهاى از خصلتهاى ظاهرى، درونـی و سـاختارى شـاخص آنهاسـت کـه خـود متـأثر از عـواملی همچون نوع مواد اولیه، شیوههاى بافت و نوع کاربرد آنهاست. بر اساس این مولفهها سه سبک عشـایرى، روسـتایی و شـهرى در فرش ایران وجود دارد.
فرشهاى عشایرى بیشتردر اندازههاى کناره، زرع چارک و زرع و نیم بافته میشود. در این بافتهها تخت بافی و نیم لـول بـافی سبب کشیدگی و شکستگی نقوش، درشت بافی موجب درشت ترشدن نقوش و جزئیات و ریزه کارىهاى کمتر و بلند چیدن پـرز
موجب درهم ریختگی خطوط و نقوش میشود. از این رو نقش ماهی درشیوه عشایرى به شکل طبیعی نزدیکتر و درشتتر اسـت. خمیدگی و گردش آن به دورگل، که رکن نقش هراتی محسوب میشود، با خطوط شکسته تند، L مانند و بعضا بـه صـورت ایجـاد دندانههاى واضح ودرشت ایجاد میشود. در نمونههایی مثل ماهی علمدار همدان، ماهیها تقریباً صاف و بدون خمیدگیاند وتنهـا سر ماهی به سمت داخل کج شده است. رنگهاى غالب این فرشها قرمز و آبی تیره است.
فرشهاى روستایی شامل انواع کناره، ذرع ونیم، پردهاى، پادرى وپشتی است. در این بافتهها نیم لول بـافی موجـب انحنـاى بیشـتر نقوش علی الخصوص ماهیها شده و جزئیات وریزه کارىهاى بیشترى نسبت به قالیهاى عشایرى به چشـم مـیخـورد. الگـوى بافنده یک بافته یا واگیره است و عموما طرح از پیش طراحی شدهاى براى بافت طراحی نمیشود هرچند که در برخی از نمونهها ردپاى الگوپذیرى از قالیهاى شهرى استانهاى همجوار دیده میشود. رنگبندى قالیهاى روستایی نیز بسیار نزدیک به عشایرى است.
نقش هراتی در طراحی شهرى داراى نظم و دقت فراوان و دقیقاً مطابق نقشه اجرا میشود. به دلیل نوع بافت و رجشمار، گردش و انحنا در خطوط کاملاً محسوس است و حالت چرخش به صورت کامل تداعی میشود. به طور کلی در نمونههاى شهرىباف اندازه نقش و نقشمایهها متوسط و متمایل به کوچک است و نقشمایهها داراى جزئیات فراوان، تنوع رنگی و ظرافت بالا هستند.
در یک نگاه کلی میتوان گفت که در شیوههاى عشایرى و روستایی، نقشههاى هراتـی از نظـم و انتظـام کمتـرى برخوردارنـد، تقارن چندان رعایت نشده، نقشمایهها درشتترند و در جزئیات آنها دقت کمترى شـده اسـت. رنگبنـدى نیـز درایـن فـرشهـا محدودتر است و سطوح متن وحاشیه سادهتر و تختتر به نظر میرسند. در سبک شهرىباف، نقشه هراتی منظمتر، متقـارن، بـا نقشمایههاى ریزتر و جزئیات با دقت بیشترى ترسیم شدهاند. تنوع رنگی در نقشههاى هراتی شهرى باعث پدید آمـدن جلـوههـا و متنهاى مختلف در این فرشها شده است. در انواع روستایی و عشایرى تمایل به تضاد رنگی و درنـوع شـهرى همـاهنگی رنگـی نمود بیشترى دارد و این هماهنگی از طریق قراردادن طیفهاى رنگی هم خانواده برقرار میشود.
٥. نتیجه گیرى:
نگاره هراتی به لحاظ ساختارى یکی از طرحها و قالبهاى شاخص و ظرفیست که مظروف آن یکی از انواع نقشمایههـاى بـرگ، ماهی، بته، اسلیمیها و ختاییهایی است که گلهاى شاه عباسی یا ستارهاى و یا گلهاى مدور درشت را احاطه کردهانـد. در نقـش هراتی نحوه ارتباط دو برگ (ماهی و سایر عناصر جایگزین) و گل ما بین آنها اهمیت بسیار دارد و بر این اساس دو نـوع هراتـی وجـود دارد: یا برگهاى احاطه کننده گل مرکزى، هم جهت هستند ویا برگهاى احاطه کننده گلها جهت مخـالف دارنـد. همچنـین حـالات قرارگیرى ماهی نسبت به عرض فرش ( بالا وپایین فرش)، در شکلگیرى انواع هراتی تأثیرگذار است. این حالات میتوانـد مـورب (قطرى)، افقی و عمودى باشد. نقش هراتی به دلیل انعطاف و قابلیتهاى ویژه بصرى در انواع زمینههاى متن و حاشیه فرش به کـار میرود. این نقش درقالبهاى مختلفی چون واگیرهاى(در بیشترین موارد) لچک ترنج، ترنجـی و لچکـی بـه صـورت سراسـرى یـا دربخشهایی از زمینه به کار میرود.
این نقش در طول زمان تحولاتی متناسب با سبک بافت هر منطقه و اسامی مختلفی چـون ”گلـدار هراتـی ” ، ”مـاهی هراتـی ” ، ”ماهی درهم” و ”حوض و ماهی”یافته است. آنچه مسلم است هنرمندان صاحب سبک هر منطقه، هر کدام نقش هراتی را بـه زبـان و ذهن خویش روایت کردهاند و انواع شیوههاى بافندگی عشایرى، روستایی و شهرى در تحولات ایـن نقـش تـأثیر بسـزایی داشـته است.
در پایان دعو.ت میکنیم تا از ویدئوهایی که در بخش آموزش رایگان قالیبافی برای شما تهیه شده، بازدید بفرمایید.