زیر انداز حصیر در دوران نوسنگی ایران | حصیر، دومین زیرانداز ایرانیان باستان

زیر انداز حصیر در دوران نوسنگی ایران به عنوان دومین زیرانداز بعداز پوست مورد استفاده قرار میگرفت و تا به امروز نیز نه تنها در ایران که در اقصی نقاط جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در دوران نوسنگی، پیوستگی هنر و زندگی نمایان تر است؛ در این دوران انقلاب بزرگی در زندگی بشر به وقوع پیوست؛ گذر از مرحله شکار و غارنشینی به مرحله‌ی کشاورزی و دامداری و سپس به مرحله‌ی صنعت با ترک کوچ نشینی و ساکن شدن در روستا توجه به کشت و دام، تهیه‌ی زیرانداز از نمد و حصیر آغاز شد. رویش نوعی نی در تالاب‌ها (نی بوریا) بافت حصیر  را سبب شد و پروراندن دام موجب ایجاد نمد مالی شد.

خاقانی می‌سراید

نی همه یک رنگ دارد در نیستان ها و لیک         از یکی نی، قند خیزد و زدگر نی، بوریا

بشر از هنگامی که به ساختن ابنیه پرداخت و حتی پیش از آن به نوعی فرش که بر زمین بگستراند نیاز پیدا کرد. زمین گلی مساکن مشرق زمین مشکلات فراوانی در بر دارد و چون اغنیا می‌توانند کف ساختمان‌های خود را با آجر سنگ یا چوب مفروش کنند، لاجرم، زمین‌های خاکی و گلی را می‌بایست پیوسته آب پاشی کرد تا گرد و خاک از آن برنخیزد، یا آنکه باید آن را با نوعی پوشش مفروش کرد، تقریباً با اطمینان می‌توان گفت که نخستین گستردنی‌ها از نی بوریا ساخته شده بود. چون فرش اعم از جنس پوست و یا نمد و حصیر یا پشم و ابریشم فاسد شدنی است مدرک مستندی وجود ندارد.

گرچه برای اثبات وجود فرش بافی در ایران بین زمان کشف فرش پازیریک و فرش‌های قرون دهم و یازدهمم (چهارم و پنجم ه.ق.) باید به منابع مکتوب مانند حدودالعالم احسن التقاسیم مقدسی، تاریخ طبری و غیره استناد کرد و لیکن از دوران نوسنگی به دلیل اختراع نشدن خط و از بین رفتن محصولات بافتی فقط می‌توان به حدس و گمان و منطق متوسل شد.

از این رو میتوان گفت که ابتدایی ترین زیراندازها بعد از پوست، حصیر بود که از بافتن نی های بوریا ساخته می‌شده است و این محصول در مناطق روستانشین اولیه هشت هزار سال پ.م وجود داشته است.

تاریخ اولین زیرانداز حصیر

بنابراین تاریخ اولین زیرانداز حصیر را می‌توان ده هزار سال پیش تخمین زدريال الستر هال قدمت بافت حصیر را حتی تا دوران دیرینه سنگی نسبت می‌دهد.

اگر بپذیریم که اساطیر به قول خانم ژاله آموزگار نشان دهنده‌ی فرهنگ و نحوه‌ی تفکر مردمان در دوران‌های کهن است؛ زبان گویای تاریخی است از دوران‌های پیش تاریخی؛ سخنگوی بازمانده‌های گران بهایی است که از دل خاک‌ها بیرون کشیده یا در دل سنگ‌ها و کوه‌ها یافت می‌شوند، می‌پذیریم که روایت‌های اساطیری و حماسی ایران در شاهنامه‌ی فردوسی، و نیز در ریگوداها ، کتاب اوستا، بندهش و غیره در منابع پهلوی، خدای نامه ها و… تاریخ اساطیری و حتی واقعی ایرانیان را در بر می‌گیرد.

فردوسی در داستان پادشاهی بهرام گور و مهمان نوازی زن روستایی سروده :

حصیری بگسترد وبالش نهاد        به بهرام بر آفرین کرد یاد

البته این زمانی است که فرش بهارستان و فرش بزرگ نیز بافته شده بود ولی در میان مردم روستایی، حصیر، زیرانداز گستردنی بود.

زیرانداز و فرش در نزد اساطیر ایرانی

در تاریخ تطبیقی ایران به نقل از فرگرد دوم کتاب وندیداد بخشی از اوستا آمده است: اهورا مزدا جمشید را به آمدن سیلی آگاه ساخت او همت به بنای باغی گذاشت تا مردم و حیوانات را از خطر نابودی برهاند و آن باغ را بنام “ور جمکرد” مشهور است. این مطلب میرساند که جمشید در دوران یخبندان و در یازده هزار سال پیش (نه هزار سال پ.م) می‌زیسته است. و با توجه به اینکه جمشید پادشاه کیانی هنر بافندگی را به مردم آموخت می‌توان گفت که حصیر بافی و نمدمالی و حتی به دلیل بافت پارچه زیراندازهایی چون جاجیم، گلیم، پلاس، زیلو و از این قبیل زیراندازها در نه هزار سال پ.م. بنا به روایات کتب اساطیری و اوستا رواج داشته است البته در تاریخ تطبیقی جمشید قابل تطبیق با دیا اکو دیوکس اولین شاه ماد است و فردوسی جمشید را به عنوان اسطوره ای مبتکر معرفی می‌کند که جوشن و زره را ساخت و رشتن و بافتن را به انسان‌های دیگر آموخت و این تاریخ به مهاجرت اقوام ایرانی در دو هزار سال تا هزار سال پ.م مربوط می شود و این اختلاف زمانی روایت‌های کتاب وندیداد و شاهنامه فردوسی را باید در معنای اساطیر جست و جو کرد.

ولی همان طور که قبلاً اشاره کردم تاریخ بافت حصیر منطقاً باید ده هزار سال پیش باشد. و یاد آور می‌شوم که طبق آخرین اطلاعات به دست آمده و همچنین ظروف و تکه‌های گل کشف شده در تپه عبدالحسین نیز که روی کف آن‌ها نقوش حصیر مانند وجود دارد، قدمت حصیر بافی را به ۸ تا ۱۰ هزار سال می رساند که مدارک آن در موزه ی ایران باستان به نمایش گذاشته شده است.

در ایران از برگ و شاخه ی درخت خرما یا نخل زیرانداز و سبد نیز می‌بافته اند. این درخت هزاره ها پیش از میلاد کنار برکه ها یا با تلاق‌ها می‌رویید، پژوهشگران کشت آن‌را به هفت هزار سال پ.م. نسبت می‌دهند، هر جا دسترسی به برگ درخت خرما ساقه‌ی گندم نی و تر که امکان پذیر باشد می‌توان نشانه هایی از حصیر بافی و سبدبافی را یافت، حصیر این فرآورده‌ی دستان هنرمند حصیرباف به غیر از زیرانداز برای تهیه کلاه حصیری و سبد کاربرد دارد.

می‌توان حدس زد که در هفت هزار سال پ.م نیز منطقه‌هایی وجود داشت که به دلیل رویش نخل و نی به طور طبیعی بافت حصیر را سبب می‌شد؛ باید توجه داشت که نی گیاه بامبو که در ایران به آن خیزران گفته می‌شود با نی بوریا متفاوت است. فاصله بامبو در مرداب‌ها و محل های بسیار مرطوب چون اطراف رودخانه های لاهیجان (لیالستان لاهیجان) و رشت می‌روید.

لازم به تذکر است در محوطه‌ی باستانی تل ابلیس کرمان از تپه‌های پیش از تاریخ آثاری از حصیرهای زیرانداز پیدا شده است که بوسیله ی پروفسور جوزف کالدول و گروه همراهش حفاری شده است؛ این محوطه مانند محوطه های دیگر سایت‌های باستان شناسی کرمان چون قبیره و تپه لنگر به هزاره ی پنجم تا سوم پیش از میلاد بر می‌گردد که آثاری از منسوجات و الیاف ابریشمی در آن‌ها کشف شده است که هم اکنون در موزه ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.

یکی از صنایع دستی رایج در جنوب ایران به ویژه لارستان که از شاخه‌های حصیر بافی به شمار می‌آید و مورد توجه گردشگران واقع شده، سُپ بافی است. برای سُپ بافی از برگ درخت نخل استفاده می‌شود، بدین ترتیب که مقداری نی را برش می‌دهند و با رنگ‌های قرمز و سبز می‌پوشانند و در اندازه‌های مختلف برای نگهداری نان‌های محلی به کار می برند.

سابقه‌ی استفاده از زیرانداز را باید در ملزومات زندگی اقوام کوچرو جست وجو کرد. قدر مسلم اینست که عشایر آغازگر بافت زیرانداز در چادرهایشان بودند زیرا شرایط زندگی عشایری برای بافت فرش و زیرانداز و قالی و حصیر و نمد مهیا بوده است و ظن غالب اینست که نخستین زیراندازهای اقوام ایرانی بعد از پوست فاسد شدنی، از نی بوریا بوده است و این محصول از بین النهرین صادر می‌شده است ولی می‌توان گفت حصیر بافی در ایران در نقاط دور دستی چون سیرجان کرمان و نقاط دیگر تا قرن‌ها (یازدهم ه.ق) به این محصول بین النهرین متکی بوده است.

در واقع با پوست کندن نی بوریا پشم بدلی نیز به دست می‌آمد این نوع حصیر را که با نخ‌های پشمی براق در هم بافته شده است هنوز در میان قبایل قرقیز می‌توان یافت. این را نیز اضافه نمایم که در هزاران سال پیش از میلاد هر جا که مزرعه‌ی نی وجود داشت فرش زیرانداز مردمان ساکن اطراف آن از حصیر بوده است.

در سلسه مقالاتی قصد بررسی تاریخ هنر فرش بافی ایران و اقوام ایرانی را داریم که در مطلب قبل به بررسی «پوست، اولین زیر انداز ایرانیان» پرداختیم.

شما می‌توانید در کنار دوره های آموزش قالی بافی، پکیج های ابزار کامل قالی بافی را نیز به صورت آنلاین از لم آرت تهیه بفرمایید.

منبع: 1000 سال تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی – مهراسا غیبی