فرش زیبای ایرانی زبان زد عام و خاص است؛ برای بررسی عوامل زیبایی فرش ایرانی پس از جمع و دسته بندی کردن و در نظر آوردن تمامی موارد مربوط، نوعی تقسیم بندی کلی را ملاک قرار میدهیم.
این عوامل به دو دسته باطنی و ظاهری تقسیم میشوند. مراد آن است که عوامل باطنی را منسوب به حالات روحی، معنوی و دریافتهای درونی هنرمند نموده و آنها را در بطن هنر نهفته بدانیم.
این عوامل بیشتر خصوصیات روانشناختی، جامعه شناختی و رویکردهای مذهبی و دینی هنرمند را در بر می گیرد.
برای این بررسی لازم است بدانیم در طول زمان فرشبافی تحت تأثیر چه عواملی قرار گرفته و تغییر کرده است و این عوامل چگونه بر ویژگیهای کیفی فرش – که به گونه ای با زیبایی آن مرتبط است – تأثیر گذاشته اند.
آیا دین، سیاست، اقتصاد، صنایع، بیگانگان و دیگر کشورها بر فرش ایرانی تأثیر گذاشته اند یا خیر؟
مجموعه عوامل ظاهری نیز خود به دو دسته قابل تقسیم است؛ درونی و بیرونی. عوامل درونی آن قسمت از زیباییهای فرش است که در نگاه دقیقتر و دوم دیده میشود و بیشتر توسط بافنده و متخصصان فرش به چشم می آید.
مهمترین زیباییهای بیرونی فرش عبارت هستند از طرح و نقش، رنگ و ابعاد.
زیبایی طرح و نقش فرش دستباف ایرانی
طرح و نقش از اصلی ترین عوامل در زیباییهای فرش ایران است و ویژگیهایی دارد که رعایت و کاربرد آنها در طراحی باعث ظهور تصویری زیبا در ذهن مخاطب می شود. این عوامل هم در متن و هم در حاشیه فرش وجود دارد به گونه ای که میتوانیم روابط حاکم بر عناصر اصلی طراحی را در دو قسمت متن و حاشیه فرش در نظر بگیریم. در اینجا به اجمال به ذکر بعضی قواعد موجود طراحی حاشیه فرش میپردازیم.
کمیت عناصر، کیفیت عناصر و اندازه نقوش، از جمله اصولی هستند که در طراحی حاشیه استفاده میشوند؛ استفاده از این عناصر در طراحی حاشیه باعث برجسته تر شدن طرح متن یا حاشیه نسبت به همدیگر و یا در هماهنگی با یکدیگر می شود؛ به عبارت دیگر طراح با مهارت خویش برای بیان زیبایی در نقش فرش دستباف، میتواند از هر یک از مؤلفههای مذکور، به گونه ای خاص استفاده نماید.
در مبحث کمیت عناصر، استفاده از یک شکل و تکرار آن و یا شکلهای متفاوت و بیشتر باعث میشود تا طراح با شیوه خلوت و جلوت به پر کردن فضای حاشیه بپردازد؛ به عبارت دیگر در این ویژگی طریقه پوشانندگی فضای حاشیه، به وسیلة نقشمایه مورد نظر انجام میشود تا متوجه شویم که تراکم تمرکز و یا گسست نقشمایههای منفرد چگونه به زیبائی حاشیه فرش و هماهنگی میان اجزای طراحی متن و حاشیه کمک کرده است.
در بحث کیفیت عناصر، جستجو میکنیم که طراح، نقش حاشیه را از نقش متن گرفته و یا حاشیه را مستقل از متن و به صورت مجزا نقش کرده است؛ یعنی نوع نقشمایه ها متفاوت از نقشمایه های متن فرش است.
در بحث اندازه نقوش حاشیه فرش، در حالتهای متفاوتی که بستگی به طرح متن و انتخاب طراح دارد، نقوش حاشیه به نسبت نقوش متن ابعاد کوچکتر، بزرگتر یا هم اندازه با نقوش متن پیدا میکنند.
وقتی زیبایی در فرش پدیدار میگردد که عوامل حاشیه و متن در ارتباطی بینابین یکدیگر را حمایت کنند.
حاشیه کار بست طرح را انجام میدهد و قالبی برای تجمع عناصر پراکنده و تمرکز بصری است. چنانکه میدانیم حاشیه مانند سطحی بسته عمل میکند و «سطح بسته پایدارتر از سطح باز و بی حد و مرز است».
بدیهی است که عوامل یاد شده تنها عوامل موجود و به کار رفته در طراحی حاشیه فرش نبوده و ممکن است موارد دیگری، هریک برحسب شناخت تحقیقات محققی بدان اضافه گردد. یافتن این عوامل ما را در دستیابی به اصول و مبانی زیبایی علمی فرش موفق میسازد.
در طراحی متن و یا زمینه فرش نیز نکات قابل توجهی وجود دارد که رعایت و به کارگیری آنها بر زیبایی فرش ایرانی می افزاید، از جمله اینکه طراح با استفاده از قوانین ریاضی و یا قواعد تعادل توازن و تناسب سعی می کند تا ترکیب بندی بصری طرح واسطه ابلاغ زیباییهای آن گردد.
استفاده از قوانین خاص هندسه و ریاضیات را که با در نظر داشتن اولین زیباییهای بصری یعنی نسبت و تعادل صورت گرفته است در مثال ذیل میتوان به یاد آورد.
زیبایی رنگ در فرش زیبای ایرانی
بعد از طرح و نقش قالی ایرانی، رنگ از مؤثرترین عوامل زیبایی فرش ایران است. استفاده از رنگزاهای طبیعی و گیاهی در قدیم موجب مرغوبیت فرش میشد؛ با این شیوه رنگرزی مواد اولیه در مقابل نور خورشید و شست و شو ثبات داشته و ملایمت و درخشندگی آنها بر کیفیت فرش می افزود. ولی سختی و مشقت بسیار این شیوه رنگرزی، وقت گیر بودن آن و گرانی برخی رنگزاها به تدریج باعث رونق بازار رنگرزی شیمیایی گردید.
همین امر یعنی اسلوب و طریقه رنگرزی گیاهی یا شیمیایی، عاملی تأثیر گذار بر زیبایی فرش است، ولی برای بررسی زیباییهای رنگ در فرش دستباف ایران، عوامل مربوط به جغرافیای بافت و رعایت اصول و مبانی رنگ در فرش نیز از جمله مؤلفه های مهم است.
کاربرد رنگ در فرش در هر منطقه جغرافیایی ایران ویژگیهایی خاص دارد از همین روی فرش اصفهان و نائین از فرش سیستان یا تبریز یا فارس تمیز داده می شود چون رنگ نیز علاوه بر طرح و نقش به فرش هویتی ویژه منطقه جغرافیایی آن میدهد.
در فرش اصفهان از حداقل دوازده تا حداکثر سی رنگ و در فرش نائین حداقل شانزده رنگ استفاده میشود. این در حالی است که در فرش تبریز تا هشتاد رنگ و در فرشهای تابلویی تا هشتصد رنگ کاربرد دارد.
در اکثر رنگهای فرش اصفهان، رنگهای سرد به نسبت رنگهای گرم کاربرد بیشتری دارد.
فامهای گوناگون رنگی مورد استفاده در فرشهای مناطق مختلف ایران شناخته شده هستند و دقت در نحوه همنشینی رنگها در کنار یکدیگر، ملایمت طیفهای رنگی و چگونگی تقسیم نقش به سطوح رنگی با در نظر داشتن مبادله میان تراکمهای رنگی بر زیبایی فرش خواهد افزود چرا که توجه به این موارد به ایجاد وحدت و انسجام رنگ در کل اثر منجر شده و با تمرکز بصری بر اثر، پراکندگی عناصر نقش و رنگ از همدیگر دور میشود.
با دقت بر تعدادی از فرشهای مرغوب و زیبا میتوانیم تأثیر استفاده از اصول و مبانی رنگ را در فرش تشخیص دهیم.
نوع رنگ درجه اشباع و درخشندگی آن و استفاده از تضادهای مختلف رنگی که ناشی از شناخت گامهای متفاوت آن است هر یک مباحث مربوط به مبانی علمی رنگ را متذکر میشوند که قابل انطباق با رنگرزی نقوش و طرح فرش است؛ مثلاً تأثیر روانی و احساسی رنگ قرمز و زرد موجد حالت بسط و گسترش در وجود آدمی است و رنگ آبی موجد حالت انقباض و سکون.
حتی جای رنگ، جهت رنگی در تصویر، وسعت سطوح رنگی و روابط تضاد رنگها با یکدیگر از ارزشهای بیانی رنگ در ترکیب بندی برخوردار است.
بدیهی است که با علم و شناخت مبانی رنگ، طرح و نقش، فرش با کیفیت بهتری رنگ آمیزی شده و انتظار میرود که با افزودن به کیفیت اثر هنری زیبایی آن نیز افزون شود.
با توجه به نکات مذکور، عوامل ذیل دلایلی برای جست و جوی انطباق علمی مبانی رنگ با کاربرد رنگ در فرش زیبای ایرانی است:
گریز از خلوت رنگی، استفاده از تراکم محدوده های رنگی و مبادله تراکمها، تعادل درخشش و پرهیز از شدت رنگی، تقسیم طرح و نقش فرش به سطوح رنگی با توجه به وسعت سطوح و … .
زیبایی ابعاد قالی ایرانی
ابعاد و اندازه فرش دستباف ایرانی از دو حیث بر زیبایی آن می افزاید:
(۱) در صورتی که متناسب با نوع کاربری فرش باشد.
(۲) در صورتی که نوع نقش و طرح انتخابی در تناسب با ابعاد در نظر گرفته برای بافت فرش توسط طراح باشد.
به همین دلیل است که طرحهایی نظیر گلدانی و محرابی در ابعاد قالیچه و طرحهایی نظیر خشتی و باغی در ابعاد قالی بافته میشوند.
در باب زیبایی های معنوی فرش ایرانی که تحت عنوان تأثیر عوامل باطنی از آن یاد کردیم هم شاخصهای گوناگونی بر زیبایی فرش تأثیر میگذارند؛ نظیر نیت و صدق هنری هنرمند، شهود، تخیل و الهام، حتی باورها و انگارههای مذهبی و دینی. و این بعد معنوی مستتر در روح فرش ایرانی است که تعادل میان صورت و معنا در هنرهای ایران را آشکار میسازد.
بیانگری رازهای خاموش و مکنون پنهان در زیباییهای ظاهر، بر عمق زیباییهای باطن اثر هنری خواهد افزود و رمز ماندگاری آن را جاودانه خواهد ساخت.
این مطلب از مقاله ای تحت عنوان «زیبایی در فرش دستباف ایران» اثر نازیلا دریائی استخراج شده است.
با آموزش آنلاین قالیبافی لم آرت شما هم میتوانید فرش هایی زیبا برای استفاده شخصی و همچنین ارائه در بازار ببافید.