دست بافت های ترکمن ها موضوع این مقاله جذاب است؛ ترکمن ها در اصل از ترکان مغول هستند که از هزاران سال قبل در شرق دریای خزر در ترکمنستان شوروی و نوار شمالی ایران در پورتهای آلاچیق مانند خود به گونه چادر نشینی زندگی میکنند.
ابوالقاضی بهادرخان در کتاب شجره ترکمن ها سابقه تاریخی آنها را به شش هزار سال قبل میرساند؛ مارکوپولو سیاح معروف ایتالیایی در شرح سفر افسانه آمیز خود به آسیای شرقی و سرزمین تاتارها ضمن تعریف از اسبها و قاطرهای ترکمنی به فرشهای ظریف و زیبای این قوم نیز اشارات مکرر میکند.
ترکمنها به پنج طایفه مهم سالور، ساریخ، ارساری، یموت و تکه تقسیم میشوند که اکثر در کشور ترکمنستان زندگی میکنند و از این طوایف تنها تیره هائی از یموتها و تیره هایی از ایل تکه در ایران زندگی میکنند.
قالی بافی در میان ترکمن ها مانند کلیه عشایر ایرانی از خصایص و عادات همیشگی و تغییر ناپذیر است. آنها قالی را نه براساس تفنن و تجمل بلکه براساس ضرورت میبافند. ولی شماری از این دست بافتها به گونهای ظریف از کار در میآیند و از دار جدا میشوند که اطلاق وسیله تجمل بر آنها چندان هم بی مورد به نظر نمیرسد.
يموتهای ایرانی در کنارههای رودخانههای آترک و در دشت وسیع گرگان زیست میکنند؛ در فرش بافی استاد و ماهر هستند و آن را با ذوق و رغبت میبافند؛ به خورجین بافی نیز علاقه دارند؛ بین طایفههای یموت بافتههای تیره آتابای در درجه اول اهمیت است و پس از آن نوبت به دست بافتهای تیره جعفر بای میرسد.
تیره کوچکی از این طایفه کوگلانها هستند که به طور مطلق در ایران زندگی میکنند و تولیدات اندکی دارند و بیشتر در کار خورجین بافی میباشند. تیره هایی از ایل تکه که بعد از انقلاب اکتبر از روسیه شوروی به ایران آمدهاند بین بجنورد و مرزهای روسیه سابق در تردد هستند.
افراد این ایل بهترین فرش های ترکمنی را میبافند؛ فرشهای آنها دو پوده بوده و با گره ترکی بافته میشوند؛ گاهی تارها را و به ندرت تمام الیاف فرش را از جنس ابریشم انتخاب میکنند به گونهای سنتی دست بافتهای مرغوب خود را به فروش نمیرسانند و به عنوان جهیزیه دختران خود نگاه میدارند.
فرشهای ترکمنی ایرانی متراکمتر و کوبیدهتر از فرشهای روسی میباشند؛ هر دو نوع این فرشها برخلاف فرشهای هم زاد پاکستانی خود که به بخارا معروف بوده و اکثر در کیفیتی نازل و در مقیاس انبوه در بازارهای فرش اروپایی یافت میشوند، بسیار مشهور بوده و مشتاقان فراوانی دارند.
فرش های ترکمنی بر روی دستگاههای افقی بافته میشوند، از طرحهای معروف این ایلات یکی طرح ترکمن قاشقی است؛ وجه تسمیه قاشقی این است که در متن این طرح شکلهایی مانند دسته های منبت کاری شده قاشقهای دوغ خوری ایلیاتی دیده میشوند و دیگری طرح ترکمن آخال (بخارا) و یا طرح چشم غزال ترکمن میباشد. پهلوئی هایی که در متن فرش بافته شدهاند به چشم آهو شباهت دارند و هم چنین طرح چهار فصل که مخصوص بافندههای ایل تکه میباشد و مشخصات آن این است که زمینه فرش با خاج کوچکی که در وسط آن طراحی شده به چهار قسمت تقسیم میشود.
به صورت معمول در بالا و پائین فرشهای ترکمنی و بعد از حاشین قسمتهای اضافی بافته میشوند که به نام شانه معروف میباشند و این کاری است که در دیگر مراکز فرش بافی ایران تقریباً متداول نیست.
در گذشته بیشتر پشمهای ترکمن صحرا با رنگهای طبیعی رنگ میشدند ولی امروزه تا حدودی رنگهای شیمیایی را نیز به کار میبرند؛ رنگهای دلخواه آنها قرمز لاکی، آبی، سرمه ای، سبز پررنگ، سفید و بژ میباشد. اندازه فرشهای ترکمنی از یک متر تا حدود ۱۲ متر مربع متغیر است.
ما در مجموعه مطالبی که در بخش مقالات قالیبافی ارائه میدهیم، به موضوعات و نکات مختلفی اعم از نکات آموزشی تا معرفی فرش های مناطق میپردازیم؛ در همین راستا مقاله قبل با موضوع قالی و فرش دستباف کاشان را به شما توصیه میکنیم.
فرش ایران؛ محمد جواد نصیری