دسته بندی فرش های دستباف

شناخت اصول طبقه بندی و دسته بندی فرش های دستباف ایران کمک میکند تا بتوانید ویژگی های هر فرش دستبافی را تشخیص دهید.

به علت تعدد مراکز فرش بافی در ایران و طرح‌های متنوع مورد عمل قالیبافان این مناطق و تقلیدی که از طرح‌های اختصاصی یک منطقه در مناطق دیگر می‌شود، گاهی شناخت دقیق محل بافت برخی از فرش‌ها تا حدودی مشکل می‌گردد؛ در این مورد ضابطه‌هایی از قبیل نوع گره، نوع رنگ، جنس الیاف، تعداد پود، ارتفاع پرز و برخی دیگر از جزئیات مشخصه های مهمی هستند که ملاک عمل خبرگان قرار می‌گیرند.

گاهی فرش را از لحاظ مراکزی که در آن خرید و فروش صورت گرفته است نام گذاری می‌کنند که عملی کاملاً لغو و بی مورد است؛ به عنوان مثال فرشهایی به نام موصل (شهری در عراق) در اندازه‌های تقریبی ۱۳۰×۲۰۰ سانتی متر که در اصل فرش‌های بافت همدان و کردستان هستند.

به طور کلی فرش‌های ایران را از نظرگاه مراکز بافت در دو گروه بزرگ می‌توان طبقه بندی کرد.

فرش های ایلیاتی

فرش‌های ایلیاتی دست بافت عشایر بوده و به علت ضرورت‌های زندگی و کیفیت خاص کوچ اکثر در اندازه‌های کوچک و کناره میب‌اشند.

دستگاه‌های قالیبافی عشایر افقی و ساختمانی بسیار ساده دارند و به گونه‌ای است که در موقع استقرار بتوانند به سادگی آن را گسترده و با آهنگ عزیمت ایل با سرعت و سهولت آن را جمع آوری کرده و به پشت چهار‌پایان بسته و حمل کنند.

فرش‌های ایلیاتی بیشتر از نوع ضخیم و رنگ‌های به کار رفته در الیاف آن‌ها بیشتر طبیعی می‌باشد؛ گره فرش‌های آن‌ها اغلب از نوع ترکی و در عشایر فارس زبان از نوع سنه است.

نقشه‌های دلخواه بافنده‌های عشایری اکثر هندسی و ذهن بافت می‌باشد؛ بافت فرش در اندازه‌های بزرگ و مطابق با نقشه‌های متداول در مراکز قالیبافی شهری در میان عشایر معمول نیست.

فرش‌های روستایی و شهری

فرش‌های روستایی و شهری به طور معمول در کارگاه‌های ثابت بافته می‌شوند و کیفیت بافت آن‌ها از ضخیم‌ترین تا ظریف‌ترین نوع ممکن متغیر است؛ فرش‌های مراکز شهری اکثر دارای نقشه بوده و نسبت به فرش‌های ده بافت کیفیت بهتری دارند.

طبقه بندی فرش ها براساس اندازه

1- قالیچه های بسیار کوچک به نام های پادری – پاتختی و پشتی به ابعاد تقریبی ۶۰×۵۰ و ۸۰×۶۰. ۹۰×۶۰ سانتی متر.

2- قالیچه های کوچک به نام ذرع و نیم به اندازه های تقریبی ۱۵۰×۱۰۰ سانتی متر و ابعاد مشابه؛ در بازار قالیچه هایی در مقیاس کوچک‌تر از این اندازه‌ها را به نام ذرع و چارک می‌نامند.

3- قالیچه‌هایی به نام موصل به اندازه‌های تقریبی ۲۰۰×۱۳۰ سانتی متر.

۴- قالیچه‌های متوسط به نام سجاده یا دو ذرعی به اندازه‌های تقریبی ۲۱۰×۱۵۰ سانتی متر.

5- قالیچه‌های بزرگ و یا قالی‌های کوچک در ابعاد تقریبی ۱۵۰×۲۵۰ و ۱۷۰×۲۸۰ سانتی متر و یا اندازه‌های مشابه که در اصطلاح به آنها «پرده» می‌گویند.

۶- قالی‌های کوچک و بزرگ که در اندازه‌های ۳۲ و ۲/۵×۳/۵ و ۴×۳ و ۵×۴ و ۴/۵×۶ متر و یا اندازه‌های مشابه بافته می‌شوند.(در قالی‌های به ابعاد فوق اختلاف بین طول و عرض به طور معمول یک متر در نظر گرفته می‌شود)

7- به غیر از ابعاد فوق در مراکز بافندگی ایران بنابر سنت‌ها و عادت‌های بافنده‌ها کناره‌های کوتاه که در اصطلاح به آن‌ها «خَرَک» گفته می‌شود به اندازه‌های تقریبی ۹۰ – ۸۰ × ۲۳۰ ۱۸۰ سانتی‌متر و کناره‌های معمولی به عرض ۷۰ تا ۱۱۰ سانتی متر و طول ۲۸۰ تا ۱۶۰۰ سانتی متر نیز بافته می‌شوند.

۸- کلگی و یا سرانداز کناره عریضی است به ابعاد تقریبی ۱۲۰ تا ۱۸۰ سانتی متر عرض و ۲۵۰ تا ۵۰۰ سانتی متر طول که معمولاً راهروهای فراخ را با آن مفروش می‌نمایند و یا در بالا و پائین فرش اصلی سالن پهن می‌شوند.

علاوه بر مقیاس‌های یاد شده در بسیاری از مناطق بافندگی ایران از جمله کرمان، تبریز، بیرجند، شیراز، بختیاری، نائین و غیره فرش‌های مربع به اندازه‌های ۱۱ و ۱/۵×۱/۵ و ۲×۲ و ۳/۵×۳/۵ متر بافته می‌شود و در اصفهان و تبریز و قم فرشینه‌های گرد و بیضی شکل در مقیاس‌های نه چندان بزرگ و به تعدادی نه چندان انبوه تولید می‌شود.

فرش های دستباف بزرگ

فراسوی این اندازه‌ها و معیارهای تجارتی گاهی به فرشهایی بسیار گران بها و با ارزش اغلب در اندازه‌های بزرگ بر می‌خوریم که براساس سفارش بافته شده و غالباً زینت بخش بناها و ساختمان‌ها یا کاخ‌های باشکوه بزرگان عالم و ثروتمندان جهان می‌گردند.

یکی از این نمونه‌ها فرش زیبایی است در مساحت ۷۳۰ متر مربع (۳۵۲۰/۷) (متر) که در سال‌های اخیر بعد از چهار سال کار مداوم ۵۲ بافنده ماهر در تحت سرپرستی استاد رضا زاینده به اتمام رسیده است؛ در نقشه این فرش جالب که از شاهکارهای هنرمند طراح استاد اکبر زرین نقش است صحنه شکارگاه توأم با گل‌های آبی تیره و نقش‌های بته در زمینه بر طراحی شده است و زمینه ترنج بزرگ آن را نقش نمای داخلی گنبد شیخ لطف الله (اصفهان) پوشانیده است برای برجسته نشان دادن نقش‌های این شاهکار بی همتا تنها ۱۵۰۰ کیلوگرم ابریشم خالص به کار رفته است.

فرش گل ابریشم بسیار بزرگ دیگری به مساحت ۱۲۴۰ متر مربع (۴۰۳۱ متر) که به جرأت می‌توان آن را بزرگترین فرش دست بافت جهان نامید نیز در سال‌های اخیر پس از چهار سال کار بی وقفه چهل بافنده چیره دست نجف آبادی از دار پائین کشیده شده است؛ این فرش فوق العاده جالب و ظریف براساس طرح های نائین با تار و پود پنبه‌ای و پرز پشم و ابریشم با ۲۰۰۰۰ گره در هر رج بافته شده است.

به هنگامی که دفتر شاهکارهای فرش ایران را ورق می‌زنیم اشاره به چند نمونه فرش بسیار با اهمیت دیگر البته نه به عظمت فرش‌های یاد شده فوق ولی حائز اهمیت از نظر ظرافت و مشخصات استثنائی آن‌ها که در سال‌های اخیر بافندگان مبتکر و با ذوق آن‌ها را به مجموعه فرش‌های بسیار نفیس ایران افزوده اند بسیار به جا خواهد بود.

یکی از آن‌ها قالیچه کوچکی به مساحت ۲ متر مربع است که یک خانواده تبریزی کار بافت آن را با نهایت استادی با به کار بردن ۲۲۰۰ قطعه سنگ قیمتی به پایان رسانیده است؛ دیگری قالیچه‌ای حجمی به شکل بطری نوشابه به ارتفاع ۱۲۵ سانتی متر و قطر ۳۰ سانتی متر که توسط یک هنرمند قالی بافت به نام حسین کوزه گر با صرف ۴ سال وقت بافته شده است.

در اصفهان فرشی به نام ثارالله در ابعاد ۳۶۰×۵۱۰ سانتی متر با ۳۱ میلیون گره (۱۶۸۸۴۵۳ گره در هر متر مربع) بافته شده و به بارگاه حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) هدیه گردیده است. این فرش بی نظیر به مراتب از فرش شکارگاه وین که به نام ظریفترین قالی دوران صفویه نام برده شده است ریز بافت تر است؛ تعداد گره های فرش اخیرالذکر ۱۲۷۴۰۰۰ گره در هر متر مربع است.

فرش ایران؛ محمد جواد نصیری