دستبافته های بی گره سیستان و بلوچستان از قدیمی ترین آثار هنری ایران زمین هستند که در این مطلب نگاهی به آن خواهیم داشت.
یکی از جلوههای خلاقیت هنری بشر، دست بافتهها میباشند که با وجود سابقه هزاران ساله، همچنان به دلیل کارکردهای چندجانبه جایگاه ویژه خود را بهعنوان یکی از صور تمدنی با ارزش حفظ نموده است.
این هنر صناعی، از برجستهترین شاخصهای فرهنگ بومی ایران بوده و به سان آیینه تمام نمای ایرانی و میراث گرانبهای پیشینیان در شناسنامه تاریخی این سرزمین کهن نقش آفرینی میکند.
گلیم بافی، باستانی ترین شیوه بافت
گلیمبافی، باستانیترین شیوه بافت است که قرنها پیش از قالیبافی و همزمان با پارچهبافی در خاور زمین پدید آمد.
در ادبیات فرش ایران تعریفی معادل دستبافتههای بیگره وجود ندارد. در تعریف، دستبافتههای بیگره در مقابل دستبافتههای گره دار مانند قالی و قالیچه معنا میشوند، این دستبافتهها بدون پرز و از در هم تنیده شدن تار و پود به وجود آمدهاند.
از اینرو بافتههایی که به صورت تارنما، پودنما و فاقد گره بوده باشند جزء بافتههای بی گره قرار میگیرند. این بافتهها را زنان هنگامی که مردها در حال کار، در چرا گاه، رمهگردانی نقش کمتری دارند، بافتهاند. آنها احساسات درونی، آمال، غم و اندوه، ترس و زندگی روزانه خود را در این دستبافتهها نمایان میساختند؛ در واقع دستبافته های بی گره به دلیل نقش کاربردی که در نگهداری اشیا و حمل ملزومات زندگی دارند کمتر دارای وجهه زیباشناسی نسبت به بافتههای پرزدار مثل قالی و قالیچه هستند.
این هنر از سادهترین روشهای بافندگی به وسیلۀ الیاف گیاهی و حیوانی آغاز شده و رفته رفته پیشرفت نموده است و از یک نیاز روزمره، به چنان تولیدات ظریف و تجملی رسیده است که امروزه انواع بافتهها، اکثرا برای زیبایی یا به عنوان مظهر هویت گروهی به کار برده میشوند
ظرفیت منطقه سیستان مجموعهای از بافتههای گره دار و بیگره را در انواع دستبافتهها داراست و به تبع زندگی عشایری بافتهها کاربردی بودهاند. غالب بافتههای کاربردی به شکلهای مختلف و بدون گره بافته شدهاند که در این پژوهش از آنها به نام دستبافتههای بدون گره نام برده می شود.
دستبافتهها با دارا بودن نقشمایههای فراوان، سفیر بهجا مانده فرهنگ و تمدن گذشته هر منطقه هستند. بهطور کلی دستبافتههای بیگره سیستان شامل گلیم، سفره، خورجین، جواال، پشتی، پلاس، نمکدان، انوع مال بند و یک تلی میباشد.
گلیم در سیستان
این دستبافتههای عشایری، نوعی زیرانداز هستند که طرحهای آنها، متضمن پیامهای بیشماری در مورد فرهنگ، مذهب، اعتقادات و زندگی اجتماعی آنان از گذشته تا کنون است؛ گلیم بیشتر توسط بلوچهای منطقه هیرمند در سیستان تولید میشود و به دلیل استفاده از دار افقی محدودیت در ابعاد دارند.
بافت گلیم در دوتیکه جدا از هم
برای تولید گلیم با ابعاد بزرگتر گلیم را بهصورت دو تیکه جدا از همدیگر بافته و پس از بافت دو قسمت را توسط موی بز به هم وصل میکنند. در گویش سیستانی به گلیمهای ظریف، «شال» و در بلوچی «کونت» میگویند. گلیم از تارهای خودرنگ و دسترسی پشم بهعنوان تار و از پشمهای رنگی و یا رنگشده با ترکیب رنگی غالب تیره بهعنوان پود استفاده میشود و دارای کناره پیچ حصیری از جنس موی بز است و نقوشی که بیشتر در گلیم کاربرد دارد شامل: «جلیک»، «مهر و نیمک»، «چپراس«، »کوش»، «سورمهر یا نقش قرمز»، «کارچک»، «عجب»، «هشت چشم» و «تاسکت» میباشد.
بافت سفره سیستانی
در زمانهای قدیم به علت عدم وجود سفرههای امروزی از نوعی دستبافته به عنوان سفره استفاده میکردند. شامل دو نوع سفره غذاخوری و سفره آردی است. در سفره غذاخوری معمولا از پشم سفید و یا قرمز بهعنوان تار و از الیاف رنگی پشم و اخیرا از کاموای رنگی بهعنوان پود جهت ایجاد نقوش هندسی منظم استفاده میشود.
به جز نقش «تعویذ» سایر نقوش در این دستبافته به چشم میخورد. در سفره آردی به دلیل نگهداری آرد و انجام مراحل آمادهسازی خمیر، چانهگیری و پختن نان، معمولا دارای زمینهای ساده همراه با حاشیهای با نقوش هندسی در دو طرف میباشد و جنس آن نیز تماماَ پشمی است؛ این دستبافتهها بیشتر در روستاهای سیستان و بخصوص بخش »نیمروز» تولید میشوند.
بافته خورجین در سیستان
خورجین بافتهای است که چادرنشینان کوچ رو اغلب همراه خود دارند و دارای دو قسمت کیسه مانند جهت حمل بار بر احشام است. خورجین را معمولاَ زنان خانوادههای دامدار میبافند و طریقۀ بافت آن نیز همچون گلیم بافی میباشد.
خورجین دارای تنوع زیادی از نظر جنس و نوع بافت است و پیچبافی و پوهای معلق در آن بیشتر به چشم میخورد. قسمت داخلی این خورجینها اکثرا بافتی یکدست و طرح ساده دارد و قسمتی که دو طرف کیف را به یکدیگر وصل میکند تزیین شده و طرحدار است.
برای بافت کنارههای خورجین اکثراَ از موی بز و ابزار تزیینی دیگر مانند مهره، سنگ و صدف استفاده میکنند. همچنین خورجین بهصورت گلیمباف و همین طور بهصورت یکرو قالی و یکرو گلیم تولید میشود. الیاف مورداستفاده جهت بافت خورجین پشم گوسفند، موی بز، کرک شتر و در مواردی نخ پنبهای که بیشتر بهعنوان تار استفاده میشود.
نقوشی که در خورجین بیشتر کاربرد دارند شامل: «جلیک»، «مهر و نیمک»، «چپراس»، «کوش»، «سورمهر یا نقش قرمز«، »کارچک»، «عجب»، «گوشواره»، «ماه و روچ»، «هشت چم یا هشت چشم»، تاس کت»، «بازوبند«، »پنجه» و «تعویذی» است.
این دستبافته بیشتر توسط عشایرنشینانی که در حاشیه دریاچۀ هامون زندگی میکنند بافته میشود.
جوال
جوال نوعی کیسه گلیمی و معمولاَ از جنس پشم و یا پنبه به رنگ سفید بافته میشود و از آن برای نگهداری آذوقه مانند جو و خصوصاَ گندم و آرد استفاده میکنند.
جوال انواع مختلفی دارد مانند جوال مویی که بیشتر با موی بز بافته میشود، جوال پشمی که توسط پشم گوسفندان بومی منطقه بافته میشود و جوال پارچهای یا به گویش سیستانی جوال لتهای که در ا کثر روستاهای سیستان بافته میشود و مواد اولیه آن از تکههای پارچه که آنها را باریک بریده و به عنوان پود استفاده میکنند.
نقوش مورد استفاده در جوال بیشتر نقشمایههای «جلیک»، «چپراس»، «ماه و روچ»، «هشت چم»، «تاس کت» و «پنجه» میباشد.
بافت پشتی در سیستان
پشتی دارای دو نوع تمام گلیم و یا یکرو قالی و یکرو گلیم و ابعاد تقریبی آن 90×50 سانتیمتر میباشد؛ معمولاَ با پنبه و یا پشم و…پر میشود و دور تا دور اتاق و یا چادر چیده میشود و در هنگام نشستن به آن تکیه میدهند که در منطقۀ سیستان به ویژه در نواحی «بنجار»، «کرباسک»، «دهمرده«، »دوست محمد» و «شهرکی نارویی» رایج میباشد.
پلاس
پلاس از موی بز تهیه میشود و به صورت گلیمباف بدون نقش و به رنگ سیاه تهیه میگردد؛ برای ساخت سیاهچادر معمولاَ از قطعات پلاس بافته استفاده میشود که بیشتر چادرنشینان حاشیه دریاچۀ هامون استفاده میکنند.
نمکدان
نمکدان بافتهای از جنس گلیم و یا قالی که دارای ساختار خاصی است و از نقوش تزئینی زیبایی در آن استفاده شده است. «نمکدانها علاوه بر حمل و جابهجایی نمک میتوانند به عنوان وسیلهای برای نگهداری برخی مواد دیگر مثل دانه و حبوبات و سایر چیزهای ریخته و دانه دانه شده استفاده شوند. دهانه و گلوگاه باریک نمکدان حالتی لوله مانند ایجاد میکند که از ریخت و پاش مواد داخل کیسه جلوگیری میکند.
تفاوت نمکدان با سایر دستبافتهها در ساختار متفاوت دهانه تنگ آن است ونقشمایههای «جلیک»، «مهر و نیمک»، «چپراس»، «کوش«، »کارچک»، «عجب»، «ماه و روچ»، «هشت چم یا هشت چشم»، «تاس کت»، «بازوبند» و «پنجه» در این دستبافته استفاده شده است.
با توجه به اهمیت و حرمت نمک از گذشته تا کنون از آن برای نگهداری نمک استفاده میشود. این دستبافته بیشتر در روستاهای نواحی مرزی سیستان مشاهده میشود.
انواع مالبند
انواع مالبند شامل «افسار» و «دهنه» و «گلوبند» و «گردنبند» احشام هست که هم مصرف تزئینی و هم کاربردی داشته است و از آن برای کنترل احشام خود استفاده میکنندکه در اکثر روستاهای مناطق مختلف سیستان مشاهده میشود.
جنس این طنابها از جنس موی بز است که با فن خاصی بافتهشده و طناب بسیار مقاومی از آن به دست میآید که این طناب معمولاَ با منگولههایی از جنس پشم با رنگهای متنوع و یا کاموا و صدف و یا دکمههایی از جنس صدف تزیین میشود که کاربرد ضد چشمزخم نیز دارد.
در مواردی بر روی گلوبند و گردنبند شتر از آیینهدوزی و سکهدوزی نیز استفاده میشود. مالبند دارای نقوش هشت چم، بازوبند و تعویذی است.
یکتلی:
یک تلی نوعی دستبافته نواری شکل که با عرض کم بین 30 تا 50 سانتیمتر و طول زیاد بین 300 تا 500 سانتیمتر از جنس گلیم و یا قالی بافته میشود. با توجه به نوع تزئینات و نقوش این دستبافته که شامل: نقشمایههای «عجب»، «سورمهر»، «ماه و روچ»، «هشت چم»، «تعویذی» میباشند و همچنین جایگاه استفاده (معمولاَ در سر درب و یا روبهروی ورودی منزل و یا سیاهچادر) میتوان به کارکرد ضد چشمزخمی آن پی برد.
انواع دست بافت های بی گره سیستان
دستبافتههای بی گره سیستان دو دسته هستند:
دسته اول شامل گلیم، سفره (غذاخوری و آردی(، خورجین، جوال و پالس که هیچ گرهای ندارند و دسته دوم شامل مال بند، یک تلی، پشتی و نمکدان که یک لایه گرهدار هم دارند.
از میان بافتههای بی گره در سیستان، دو بافته بدون نقش وجود دارد که پلاس و آستر پشتیهاست و ساده بافته میشوند. پلاس با موی بز و آسترپشتی با پشمهای رنگی به صورت پودنما بافته میشود؛ در سایر انواع بافتهها تعدادی نقوش به صورت مشترک و چندین نقشمایۀ کار رفته مختص یک نوع دستبافته است که عوامل متعددی در شکلگیری نقوش مربوطه نقش داشتهاند که در مقاله آتی به آن اشاره میکنیم.
ما در مقالات گذشته که در بخش مطالب قالیبافی لم آرت تهیه شده است، مطالب بسیاری در رابطه با قالی سیستان ارائه کرده ایم؛ به طور مثال مقاله رنگ قالی سیستان و یا نقوش قالی سیستان در همین راستا تقدیم نگاهتان شده بود.
نقش ها و طرح های مشترک دستبافتههای بیگره سیستان – ابوالقاسم نعمت شهربابکی – سمیه میرنژاد