دستبافتهای عشایر فارس، از جمله بافتههای منسوخ شده این ایل، جزو ارزشمندترین دست بافت های بشری هستند که در این مطلب به صورت مختصر به آن نگاهی می اندازیم.
در جامعه عشایر که زمینه بروز توانایی و استعداد فطری برای زنان کمتر میسر است، ارزش هنری دست بافتهای آنها دو چندان میشود.
زندگی عشایر در فضای بسیار مناسب جغرافیایی در فصول مختلف سال، زمینه را برای تولید انواع زیراندازها فراهم مینماید.
دسترسی عشایر به مواد اولیه فراوان (پشم) و ابزار آلات که معمولاً از چوب تهیه میشود باعث شده تا زنان عشایر دست بافتهایی را خلق کنند که در جهان بی نظیر باشد.
عشایر ایل قشقایی یکی از بزرگترین ایلات عشایر ایران است که در استان فارس پراکنده هستند. این ایل بزرگ در خلق انواع دست بافتها از دیگر ایلات مستثنی نبوده بلکه سرآمد همه آنها نیز است.
نگاهی گذرا به تنوع دست بافتها چه از نظر تکنیک بافت که حدود ده شیوه گوناگون است (قالی بافی (گره دار)، گلیم بافی، جاجیم بافی، چرخ بافی، شیشه درمه بافی، ایی بافی «دو لایه بافی»، وارونه چین بافی «دوره چین بافی»، گچمه بافی، رند بافی، ساده بافی و …) و چه از نظر نوع کاربرد که در طرحها و اندازههای مختلفی بافته می شود، نشان میدهد که اهمیت دست بافتها در این ایل آن قدر بالا است که زن قشقایی بدون دست بافته معنایی دیگر پیدا میکند.
در میان انواع دست بافتهای ایل قشقایی دو نمونه به لحاظ پیچیدگی و ظرافت در بافت و رعایت اصول هندسی در ترسیم نقوش ویژگی خاصی دارد که هنوز پژوهش جامعی در مورد این دو تکنیک یافت صورت نگرفته است.
طوایف مختلف ایل قشقایی از این دو تکنیک که شیشه درمه بافی و ایی بافی (دو لایه بافی) نام دارد، در گذشتههای نه چندان دور (حدوداً در دو قرن اخير) استفاده میکردند اما امروزه به دلیل مشکل بودن نوع بافت کمتر کسی به بافت آن علاقه نشان میدهد که خود دلیلی بر منسوخ شدن این دست بافتهای کمیاب است.
باید یادآور شد که در گذشته نیز افراد کمی با این بافتها آشنایی داشته اند و این بافندگان مایه مباهات خانواده و طایفه خود بوده اند.
در این میان هنوز بافندگان گمنامی هستند که در گوشه و کنار استان پهناور فارس چنین دست بافته ای را خلق کند.
از ایلات مختلفی که در استانهای کشور این دو تکنیک بافت را داشته اند می توان به ترکمنها در شمال شرق، شاهسون در شمال غرب، افشار و بختیاریها در محدوده مرکز و قشقایی های جنوب و جنوب غربی اشاره کرد، حتی میتوان دست بافتهای دو رنگ با ساختار متفاوت را که در یزد (زیلو بافی) و چهار محال بختیاری (جوغابافی) بافته می شود، نام برد.
در خارج از مرزهای ایران در کشورهای ترکیه، ازبکستان، قزاقستان و قرقیزستان نیز این نوع دست بافتها تولید میشده است.
در ادامه نگاهی گذرا به تعدادی از دستب بافته های عشایر فارس میاندازیم و در مطالب بعد هر یک را به تفصیل شرح خواهیم داد.
شیشه درمه بافی
شیشه درمه، دست بافته ای است تخت باف از نوع پود کشی، مرکب از دو رنگ تیره و روشن و همچون دیگر دست بافتهای ایل قشقایی، تمام پشم که محصولات تولید شده نظیر خورجین (تصویر ۱.الف)، جاجیم، چنته، کیف زنانه، نوار (تنگ، مال بند)، خوابگاه (مفرش) و… بر روی دار بافته میشود.
در چله کشی شیشه درمه بافی از تارهای دو رنگ (تیره و روشن) که دارای تاب زیاد هستند، استفاده می شود.
بافندگان این تکنیک کسانی هستند که در دیگر بافتها تبحر داشته و دارای تجربه بالایی در بافت هستند.
ایی بافی (دو لایه بافی)
ایی دست بافته ای است دو لایه، تخت باف از نوع پود کش،ی دو رو با رنگهای متضاد، که هر دو روی آن قابل استفاده است.
این دست بافته مانند شیشه درمه مرکب از دو رنگ تیره و روشن است که فقط تارهای دو طرف را به نمایش میگذارد و به اشتباه در استان فارس آن را جزو دست بافتهای سوزنی محسوب می کنند.
کاربرد آن معمولاً در بافتن نوار (تنگ: نوعی طناب که پهنای آن حدوداً پنج سانتی متر است)، خورجین، چنته، کیف دستی زنانه و… است و بر روی دار بافته میشود.
تارهای این دست بافته نیز همانند شیشه درمه پرتاب بوده و از دو رنگ تیره و روشن جهت چله کشی استفاده میشود با این تفاوت که تارهای همجوار یک به یک از رنگ تیره و روشن انتخاب می گردد.
وارونه چین بافی (دوره چین بافی)
همان گونه که از نام وارونه چین بافی پیداست، بافتن آن برعکس دیگر دست بافتهها که از رو بافته می شود، از زیر انجام میگیرد؛ به وسیله آینه ای که در زیر تارها قرار می گیرد، بافنده میتواند نگارهای را که طرح ریزی کرده، در آینه ببیند و کامل کند. این دست بافته از نوع پود پیچی است که در فارس به بافتهای سوزنی شهرت دارد.
یادآوری کنیم که این مطلب از مقاله «بررسی تکنیک بافت دستبافتهای عشایر فارس، بافتههای منسوخ شده» اثر اشکان رحمانی و محمد تقی آشوری استخراج شده است و همانطور که بالاتر ذکر شد، در مقالات بعدی به بررسی جامع این سه دست بافته خواهیم پرداخت.
با ما همراه باشید و از مقالات و مطالب آموزشی مرتبط با فرش و قالیبافی لم آرت لذت ببرید.