بررسی عوامل موثر در شکل گیری و پدید آمدن نقوش گلیم قشقایی و بررسی تاریخچه و خاستگاه نقوش گلیم قشقایی و تاریخچه و خاستگاه نقش و نگار بافتههای ایل قشقایی را در این مطلب مرور خواهیم کرد.
بسیار تعجب آور است که با وجود بیسوادی بیشتر زنان قشقایی هنگام بافندگی تخیل نیرومند آنها به یاری دستان هنر آفرینشان چنان ماهرانه در تار و پود قالیچه ها و گلیم و جاجیم و مفرش و دیگر بافته ها طرح و نقش ایجاد کند که به تصور و خیال آدمی نمیگنجد.
هنگام بافندگی آنچه در معرض دید زنان قشقائی است، الهام بخش آنان است و در زیر انگشتان آنها تصاویر استیلیزه و نقش پردازی شده و با کمک تار و پود و رشتههای رنگی، شکل زیبای هندسی مییابد.
گل و گیاه، در و دشت، جانوران و پرندگان و محیط زندگی در نهایت ظرافت و دقت در خطوط و نگاره های متن و حاشیه مینشیند؛ مثلاً با کمال تعجب دیده میشود که طاووس پرنده ای که در سرزمین ایران به علت وضع آب و هوای اقلیمی یافت نمیشود با خطوط محکم و به صورت دگرگون شده در متن و حاشیه قالیچهها و گلیمها و سایر بافتهها نشسته است.
در این نقش و نگارها، هر خط و رنگ با مهارت کامل و هماهنگی بینظیری تصاویر را به وجود میآوردند؛ گاه پرندگان کنار هم یا نوک به نوک، چنان با ظرافت نقش میشوند که انگار در محیط طبیعی خود سرگرم دانه دادن جوجگان خود هستند.
زنان قشقائی بیآنکه خود حال و حکایت هر نقش و نگاری را در یابند در رنگ بافته هایشان به کمک رشتههای رنگین، تصاویر و اشکال را چنان به زیبایی و سحر انگیزی میبافند که گویی این نگاره ها بار دیگر از سر نو جان گرفته اند.
تمامی بافندگان عشیرهای، غیر مستقیم تحت تاثیر محیط زیست خود قرار میگیرند و با ترکیب رنگها و ساده کردن نقوش، الوان ترین پرده های نقاشی را به وجود می آورند.
هیچ بافته ای نیست که از زیر انگشتان ماهر زنان قشقایی بیرون بیاید و بر نقش و نگار بدیعی ترسیم نشده باشد.
قاب بازی بی اهمیتی که در دست کودکان و بچه های ایل، وسیله بازی و سرگرمی ایشان است، چگونه با زیبایی شگفت انگیزی در حاشیه گلیم و مفرش یا متن طناب و تنگ اسب جان میگیرد و شکل بدیع نگاره زیبایی به خود می گیرد و خطوط چپ و راست، قرینه و منکسر با صلابت تمام طرح آشق قاب را تجسم میبخشد.
این نقش و نگارها چنان زیر انگشتان توانای زنان قشقایی نرم و ملایم مینماید که گویی آسمان و زمین و هر چه در سایه روشن آن نهفته است نقشه مصوری است که در برابرشان به وضوح گسترده شده و آنها با شکیبایی تمام از هر گوشه ای به سر انگشتان جادویی خویش، نکته ای و خال و خشتی، گلی، پرنده ای، آفتابی و ستاره ای بر میچینند و با رنگهای آتشی و درخشان، نقش و نگاری حیرت انگیز پدید میآورند.
قیچی یا گزایچی (مغز گردو) با دید نیرومند زن قشقایی همراه با خط و رنگ بر روی طناب پهن و تنگ چهار پایان نقش میبندند و کنگرهها و پلههای تخت جمشید ناخود آگاه بر زمینه رنگ بافتهها دوباره سازی میشود.
حاشیهها همیشه از نقش متن قدرت و زیبایی بیشتری دارند مانند قابی تصویرهای متن را در بر میگیرند و به کتیبه و یا لوحی میمانند که نقش و نگارهایش با رنگهای زرد و سرخ و بنفش و آبی و زنگاری تکامل بخش طرح و نقش اصلی زمینه می شود.
این بدعتهای بدیع از هنرمندی زنان عشایر است و جای بسی شگفتی است که چگونه زرد و سرخ سبز و آبی نارنجی و کبود نرم و شکیل در هم آمیخته اند.
خاستگاه نقوش گلیم قشقایی
در ادامه به صورت مختصر به تعدادی از عوامل موثر در شکل گیری و پدید آمدن نقوش گلیم قشقایی و به عبارتی خاستگاه نقش و نگار بافتههای ایل قشقایی میپردازیم و در مطالب بعدی مفصل از آنها سخن خواهیم گفت.
اساطیر، کهن ترین خاستگاه نقوش نمادین
صنایع دستی هر ملتی تبلور آیین آداب و رسوم، بینش اساطیری و اعتقادات مذهبی آن قوم قوم و ملت است.
اگر بخواهیم با سیر تحول فرهنگی و تمدن و اندیشه یک سرزمین آشنا شویم، باید باورها و اعتقادات آنها را از درون اسطوره ها بیرون بکشیم؛ چه بسا مطالعه اساطیر، ما را با گوشه هایی از آداب و الگوهای کهن که هنوز در ما زنده است و کاربردی ناخودآگاه دارد، آشنا سازد.
نقش پردازی
حرکت سالانه عشایر بواسطه زندگی کوچ نشینی و مراودات ایشان با دیگران، سبب شده است که بسیاری از نقشمایه های سنتی بر اثر اعمال سلیقهها و ذوق بافندگان و آشنایی آنان با اندیشه های نو دستخوش تغییر گردد و یا آنکه با دیگر نقوش تلفیق شده و نقشهای تازه ای را پدید آورد.
خیال پردازی مداوم در نقشمایه ها
از خصوصیات اساسی و دستبافتهای فارس به طور عام، مداومت بی مانند خیال پردازی در نقش و جلوه های آن است. نقشمایههای فارس که از نسلی به نسلی دست به دست گشته، به طور مداوم و به برکت سنتهای دیرین، پیوسته، پشت گرم به گنجینه پایان ناپذیری بوده است.
این مطلب برگرفته از مقالهای با عنوان «عوامل موثر بر شکل گیری و پیدایش نقوش گلیم قشقایی» اثر ابوالقاسم دادور و حمیدرضا مومنیان میباشد؛ در همین راستا در مقاله قبلی شما را با انواع گلیم قشقایی آشنا کردیم و در ادامه نیز مطالب بیشتری پیرامون دست بافت های ایل قشقایی تقدیم نگاهتان خواهیم کرد.
یادآور میشویم شما می توانید جهت خرید آنلاین ابزار قالیبافی از فروشگاه اینترنتی لم آرت استفاده و محصولات را درب منزل دریافت نمایید.