در این مطلب با حاشیه فرش ایرانی همراه شما هستیم؛ فرش ایران جدای از مشخصات فنی، از نقشهی کلاسیک و اصیلی برخوردار است که حاشیه در آن بهعنوان یک عنصر بصری مهم ایفای نقش میکند.
مطالعه و بررسی مکتوبات و نمونههای برجای مانده از اعصار مختلف میتواند در تعیین پیشینهی کاربرد حاشیه در دستبافتهها راهگشا باشد؛ در نمونههای برجای ماندهی متعلق به دوران پس از ورود اسلام به ایران، تنوع زیادی از مجموعه حاشیه در فرشهای ایرانی به لحاظ نوع نقشمایه، تعداد و ابعاد مشهود است که میتواند بر جایگاه ارزشمند آن و همچنین قدمت طولانی استفاده از این عنصر در ساختار فرشهای ایرانی اشاره نماید.
همچنین میتوان به منظور غنی نمودن اطلاعات علمی درخصوص وجود حاشیه قالی و چگونگی بهکارگیری آن در موارد معدودی از قدیمیترین نمونههای متعلق به دوران قبل از اسلام، نیز توجه نمود؛ آشنایی دقیق با نقشههای اصیل، بینش ویژهای در شناسایی هنر فرش از قدیمیترین نمونهها بهدست میدهد.
یافتن روابط بصری و تناسبات میان حاشیه فرش و زمینهی فرشها در ابعاد و نوع نقشمایههای موجود در حاشیهی فرشها نسبت به زمینهی آنها میتواند پژوهشگر را در یقین یافتن بر وجود اصول صحیح طراحی و قوانین نظاممند در طراحی فرش یاری رساند.
اثبات استفاده از حاشیه در مفروشات (پرزدار و بدون پرز) قبل از اسلام میتواند فرضیاتی نظیر تأثیرپذیری ساختار فرشهای دورهی اسلامی از هنرهای دیگر نظیر تجلید و نگارگری را مردود شمارد.
برخی آغاز تاریخ قالیبافی ایران را به عصر صفویه منحصر و محدود کردهاند. برخی منشأ اصول و موازین طراحی قالیهای ایرانی را در شیوهی طراحی و نقاشی «جلد کتاب» میجستند. مبنای این فرضیه وجود حاشیه فرش و ترنج و لچک در طرح جلد کتابهای کهن بود که همان استخوان بندی طراحی قالی را دارا است؛ بی آنکه به محدودیت قدمت صناعت صحافی و تجلید کتاب توجه کنند که صنعتی حداکثر 1300 ساله است.
میتوان در این مسیر از مستندات تأییدکنندهی وجود حاشیه در مفروشات کهن، نظیر روایات و تصاویر شبه مفروشات در دیگر آثار هنری بهره گرفت. با یافتن نمونههای حاشیهدار می توان چگونگی مجموعه حاشیه در ساختار دستبافتهها را با اصول و تناسبات بصری حاکم بر آثار هنری مقایسه نمود.
جایگاه حاشیه در فرش
ایرانیان حاشیه فرش را بهعنوان اساس و پایه و زیربنای لازمی تلقی میکنند که طرح زمینهی فرش باید بر اثر آن جلوهگر شود. فقدان حاشیه در قالی سبب خواهد شد که نظر بیننده منحرف شود و در نتیجه طرح اصلی بهعنوان قسمت مهم و اساسی مورد توجه قرار نگیرد.
بهعلاوه این حاشیه فرش دستباف ایرانی در هر طرف باید شامل قسمت وسط که حاشیهی اصلی است و یک، دو یا سه حاشیه باریکتر نیز باشد؛ طرح حاشیهی وسط باید بهطور برجسته تکرار شود و اندازهی آنها ً نیز نسبتاَ بزرگ باشد. در مقابل، طرح حاشیههای باریکتر باید کوتاه باشد و مثل حاشیهی اصلی تکرار شود، ولی چشمگیر نباشد، زیرا در غیر این صورت از اهمیت حاشیه وسط یا حاشیه اصلی فرش دستباف ایرانی میکاهد.
حاشیهی فضای نوارمانندی شامل نقشمایههای تزئینی در چهار طرف فرشها مورد استفاده قرار میگیرد؛ حاشیه قالی ایرانی قسمتی است از اطراف فرش که به وسیلهی خطوس مستقیم از بخش میانی (متن، زمینه) آن جدا میشود و مانند قابی نقش و نگار زیبای متن را در برمیگیرد.
حاشیه فرش ایرانی معمولاَ شامل مجموعه نوارهای باریکی در اطراف لبهی بیرونی فرش است که نوار میانی پهنتر از بقیه است؛ نقوش تزئینی حاشیه میتواند کوچک شده نقوش متن باشد. گاهی در حاشیههای فرعی و گاه در حاشیه اصلی ابتکارات هندسی نظیر زیگزاگ، لوزی تکراری یا خطوط منحنی و ساقههای گیاهی دوسو رونده دیده میشود.
حاشیه در فرش ایرانی علاوه بر پایداری بصری، از مناسبات آشفته در میان جزء و پیرامون آن نیز جلوگیری میکند. سامانبندی ترکیبات طرح و نقش در متن فرش بهگونهای است که به سمت نظم و پایداری میرود، این اشکال بهطور طبیعی گرایش به واحدهای بصری در گروههای بسته و فشرده دارند. حاشیه قالی میتواند بین فاصله موجود واحدها، انباشتگی روانی ایجاد کند و بر دو بعدی بودن سطح تأثیر بگذارد.
امروزه در طراحی سنتی فرش مجموعهی حاشیه بسیار پرتفصیلتر و متنوعتر از سوی طراحان در نظر گرفته میشود. اما اجزای اصولی و کلاسیک موجود در حاشیهی فرشها مشتمل بر حاشیهی باریک (فرعی) و حاشیهی پهن (اصلی) هستند.
مرسوم ترین حاشیه قالی ایرانی
معمولترین و مرسوم ترین نوع حاشیه در فرش ایران، حاشیهای سه قسمتی است که شامل یک حاشیه پهن و دو حاشیهی باریک در طرفین آن است؛ این ترکیب حاشیه در غالب فرشهای کلاسیک ایران رعایت شده است.
مواد اولیه در فرشها و دستبافتها از آسیب پذیری بالایی برخوردارند و به همین سبب نمونههای بسیار قدیمی مربوط به دوران قبل از اسلام به طور انگشت شمار در دسترس هستند.
بنابراین پژوهشگران باید از منابع اطلاعاتی گوناگون نظیر تصویر فرشها در دیگر آثار هنری، روایات نویسندگاان و اندک فرشهای برجای مانده به منظور کشف و شهود وجوه ناپیدا و مبهم تولیدات گذشتگان استفاده کنند.
این مطلب برگرفته شده است از مقالهای تحت عنوان چگونگی کاربرد حاشیه در مفروشات (پرزدار و فاقد پرز) ایران تا ابتدای ورود اسلام اثر رضوان احمدی پیام، عفت السادات افضل طوسی و مهدی کشاورز افشار استخراج شده است.
در همین راستا در مقالات آتی به بررسی تاریخچه حاشیه قالی ایران و بررسی آن در حجاری های به دست آمده و سایر نمونه های تاریخی میپردازیم.
همچنین در بخش مقالات قالیبافی میتوانید اطلاعات جامعی در رابطه با فرش و قالیبافی را مشاهده بفرمایید؛ به طور مثال در یکی زا این مطالب نکاتی که در هنگام خرید فرش دستباف باید رعایت کنید را برایتان شرح داده ایم؛ در کنار این مطالب آموزش قالی بافی از مبتدی تا پیشرفته نیز به صورت انلاین و اینترنتی در دسترس شما عزیزان است تا در هر بازه از شبانه روز که زمان کافی داشتید به فراگیری آموزش قالی بافی بپردازید و از پشتیبانی آموزشی توسط استاد لیلا میرزایی هم بهره مند شوید.