در برخی از قبرهای متعلق به زنان که در درهی سامبر sumbar در ترکمنستان ایران یافت شده است، تیغه های خمیدهای از جنس برنز به دست آمده که باستانشناسان گمان میکنند از آنها به عنوان ابزاری برای بافت قالیها استفاده میشده است؛ وسایل مشابهی نیز از اماکنی چون تپه حصار و شاه تپه مربوط به همان بازهی زمانی سه هزار سال پ.م. یافت شده است.
آقای ژوله نیز مینویسند اولین اطلاع و یا به عبارتی کشفیاتی که نشانهای از هنر قالیبافی در عهد مفرغ را با خود به دنبال دارد مربوط به کارد قالیبافی است که توسط “ا.ن. خلوپین I.N.Khlopin” راجع به ابزار مخصوص قالیبافی از جمله کاردک از گورهای عصر مفرغ در ترکمنستان و شمال ایران کشف شده و اولین بار در مجلهی هالی شماره دوم از دورهی پنجم مجله به چاپ رسید.
تولید اشياء مفرغی لرستان را به ۱۵۰۰ تا ۷۰۰ پ.م و به اقوام کیمری سکایی و مادی نسبت میدهند و من در کتاب تاریخ زیور آلات اقوام ایرانی تصاویر اشیایی چون سنجاقها و سر سنجاقها را آوردهام که در همین بازه زمانی تولید شدهاند و هم اکنون در موزه ملی ایران و موزه متروپولیتن نیویورک و یا موزه بریتانیا نگهداری میشوند و با تصاویری که آقای ژوله در کتابشان آوردهاند مطابقت میکند؛ بنابراین بعید نیست که در میان این اشیاء ابزار قالیبافی هم وجود داشته باشد.
هانس وولف مینویسد در فنون صنعتی ایران هیچ زمینهای به اندازه فرش بافی اهمیت ندارد با وجود این اطلاعات بسیار اندکی از چگونگی تکامل اولیه آن در اختیار ما میباشد. با استناد به ابزار قالیبافی در دوران مفرغ و قبل از آن که تصاویر آنها در کتابهای فرش ایران آمده است که هم اکنون در موزه های ایران و جهان وجود دارد.
به باور من این ابزار سنجاق یا سر سنجاقهای تزیینی و یا سنجاق مفرغی با سری به شکل مرغابی برای لباس و موی سر بوده که در موزه ی بریتانیا و موزه ی ملی ایران با قدمت دو هزار سال .پ.م و نیز ۷۰۰ – ۱۰۰۰ پ.م. موجود است.
میتوان گفت احتمالاً این سنجاقها و سر سنجاقها بدون تزیینات سر آنها از ابزار بافت قالی نیز بودهاند. البته در کتاب عصر مفرغ ایران به ابزاری اشاره شده است که میتوان آنها را ابزار قالیبافی دانست.
ابزار جنگ یا قالیبافی در نخجوان
بر اساس یافته های کول تپه ۱ و ۲ در دوران مفرغ قدیم، سفالگری و فلزکاری دیگر صنایع خانگی به شمار نمیآمدند بلکه صنایع تخصصی بودند… رواج آلیاژ مس و ارسنیک و کشف کارگاه فلزکاری که در آن عملیات فنی ساخت ابزار از جمله چکش کاری، برش، خم کردن و دیگر پرداختهای فلزکاری انجام میشد نشان میدهد که در این زمان فلز کاری به منزله یک کار تخصصی در جامعهی کول تپه نهادینه شده بود.
این نوشتار و تصاویر ارائه شده مربوط به آن بیانگر وجود برخی از ابزارهای قالی بافی در مقایسه با اشیاء یافت شده در لرستان میباشد. منتها برخی از آنها در لرستان ایران و برخی در نخجوان آذربایجان کشف شده اند.
اشياء مفرغ لرستان که نخستین بار در سال ۱۹۲۸ به بازارهای عتیقه فروشی دنیا عرضه شد اکنون به حد وفور در موزهها و مجموعههای خصوصی دیده میشود؛ این اشیاء نه تنها در دانش باستان شناسی و تاریخ هنری، مسائل بغرنجی را به وجود آورده بلکه از نظر اعتقادات مذهبی آن زمان نیز اشکالاتی فراهم کرده است.
اکنون این نکته مورد قبول باستان شناسان است که قدیمیترین آثار مفرغی رابطه بسیار نزدیکی با طرح سومری بخصوص ایلامیهای شوش در جنوب شرقی زاگرس دارد.
و تصویر زیر (سمت راست) ابزارهای کشف شدهای را که در موزه ایران باستان به نمایش گذاشته شده است میتوان مانند تصویر سمت چپ ابزاری برای بافت قالی پنداشت منتها با فاصله پنج هزار سال زیرا این ابزار همان طور که ملاحظه میکنید مربوط به هفت یا شش هزار سال پیش از میلاد است یعنی 9 هزار سال یا هشت هزار سال قبل!
باید گفت که فاصله بین اواخر دوران نوسنگی و فرش پازیریک را همین ابزار و فرش پارههای به دست آمده از قبور ساکنین فلات ایران پر میکنند؛ متأسفانه فرشی از این دوران به جز تکه های فرش شهر سوخته باقی نمانده که به عنوان مدرک ارائه شود ولی تحقیقات باستان شناسی نشان میدهد که پارچه بافی و فرشهای حصیری نیز در هزاره ی سوم .پم در این شهر رواج داشته است و ابزار باقی مانده از این شهر و به طور کلی دوران مفرغ ثابت میکند که پیش از قالی پازیریک نیز قالی بافی در این کهن دیار وجود داشته است.
همچنین مهرها و نقش برجستههای ایلامی در شوش که دوکهای ریسندگی را مینمایاند و دوکهای سفالی یافت شده از لایهی دوم سیلک کاشان و دستهی چاقو که پوشاک بافته شده را مینمایاند به عقیده من احتمالاً دسته چاقو یا کاردک فرش بافی بوده است.
همان طور که قبلاً گفته شد نقش برجسته ی زنی اشرافی که در حال نخ ریسی میباشد با خدمه اش شاهدی بر این مدعاست که بافت زیرانداز (حصیر، نمد و فرش و غیره) نیز باید هزاره ها پیش از قالی پازیریک یعنی در عصر مس و حتی پیش از آن اتفاق افتاده باشد؛ یقیناً بافت نمد یا نمدمالی نیز چندین هزاره پیش از قالی پازیریک رواج داشته است.
تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی؛ مهرآسا غیبی